W 1637 roku Kozacy zdobyli osmańską twierdzę Azow u ujścia Donu. Utrzymali ją przez pięć lat, zanim ją opuścili, nie uzyskawszy od Moskwy decyzji o przejęciu i obronie twierdzy. Dwa pokolenia później walczyli o to samo miejsce już w armii Piotra I. Między tymi dwiema wyprawami mieści się jedna z najważniejszych przemian w dziejach Kozaków dońskich. Wspólnota, która sama wybierała wodzów i podejmowała wyprawy, stawała się częścią państwa budującego imperium.

W lipcu 2012 roku ukraiński publicysta opublikował mapę Europy, na której Ukraina była podzielona, Galicja wyodrębniona, a Polska pomniejszona o część ziem południowo-wschodnich. W ciągu następnych lat Rosja zajęła Krym i rozpoczęła wojnę, która zmieniła bezpieczeństwo całej Europy. Czy zbieżność fragmentów prognozy z rzeczywistością jest świadectwem przenikliwej analizy, śladem planowania politycznego, czy konsekwencją powtarzalności sporów granicznych?

Niniejszy artykuł stanowi syntetyczne i pogłębione opracowanie patriotyzmu polskich Żydów jako faktu historycznego, ujmowanego przez pryzmat czynu, odpowiedzialności obywatelskiej i lojalności wobec państwa polskiego – istniejącego zarówno w formie suwerennej, jak i podziemnej. Praca integruje wszystkie wcześniejsze wątki: rekonstrukcję biograficzną (epoka napoleońska, XIX wiek, II wojna światowa), analizę normatywną (patriotyzm obywatelski vs. nacjonalizm etniczny).