Patriotyzm polskich Żydów

Patriotyzm żydowski w historii Rzeczypospolitej w konfrontacji z ideologiami separacyjnymi

Patriotyzm polskich Żydów

Historia Polski bywa opowiadana w skrótach, a skróty – w ideologicznych kliszach. Jedną z nich jest marginalizacja lub instrumentalizacja wkładu polskich Żydów w dzieje Rzeczypospolitej. Niniejszy artykuł stanowi syntetyczne i pogłębione opracowanie patriotyzmu polskich Żydów jako faktu historycznego, ujmowanego przez pryzmat czynu, odpowiedzialności obywatelskiej i lojalności wobec państwa polskiego – istniejącego zarówno w formie suwerennej, jak i podziemnej. W czytelny sposób porządkuje materiał rozproszony: od legionów napoleońskich, przez manifestacje XIX wieku, po Polskie Państwo Podziemne. Jednocześnie oddziela fakty historyczne od współczesnych ideologii, które często próbują „przemówić w imieniu historii”.

Patriotyzm rozumiany jest klasycznie: jako trwała lojalność wobec wspólnoty politycznej, mierzona czynem (służba, ryzyko, ofiara), a nie deklaracją.

Obywatelskość to uczestnictwo w porządku prawnym i odpowiedzialność za los wspólny.

Ideologia separacyjna – projekt polityczny lub religijno-polityczny, który stawia etniczność lub wyznanie ponad obywatelstwo, prowadząc do hierarchizacji praw.

Rzeczpospolita jako przestrzeń obywatelska

Polska tradycja polityczna – od Rzeczypospolitej Obojga Narodów po II RP – wytworzyła ramy integracyjne, w których lojalność wobec państwa nie wymagała jednorodności wyznaniowej. To w tych ramach polscy Żydzi wchodzili w role obywatelskie, zanim uzyskali pełnię praw formalnych.

Epoka napoleońska: patriotyzm czynu

Berek Joselewicz (1764/65–1809)

Pułkownik Wojska Polskiego, oficer Legionów Polskich. Jego decyzja o służbie była aktem politycznym: walczył za Polskę jako państwo prawa, a nie za wspólnotę etniczną. Zginął w boju w 1809 r.

Józef Berkowicz (1789–1848)

Weteran kampanii 1812 r., uczestnik powstania listopadowego, organizator żydowskiej kawalerii w strukturach polskich. Ciągłość postawy – od Napoleona po powstania – obala tezę o „braku identyfikacji państwowej”.

XIX wiek: manifestacje i represje

Michał Landy (1844–1861)

Zginął podczas manifestacji patriotycznej w Warszawie, podnosząc krzyż upuszczony przez rannego współuczestnika. Solidarność obywatelska ponad wyznaniem.

Izaak Kramsztyk (1814–1889)

Rabin i publicysta, represjonowany przez władze carskie za działalność patriotyczną. Judaizm i polskość nie były sprzeczne – współistniały w jednej biografii.

XX wiek: państwo podziemne

Stanisław Aronson „Rysiek” (ur. 1925)

Żołnierz AK (Kedyw), uczestnik Powstania Warszawskiego. Lojalność wobec struktur państwowych w warunkach skrajnych.

Adolf Berman (1906–1978) i Leon Feiner (1885–1945)

Działacze Żegoty, elementu Polskiego Państwa Podziemnego. Pomoc Żydom była polską racją stanu, a nie projektem etnicznym.

Szmul Zygielbojm (1895–1943)

Członek Rady Narodowej RP w Londynie. Jego samobójstwo było aktem oskarżenia świata, wykonanym w roli reprezentanta państwa polskiego.

Janusz Korczak (1878/79–1942)

Lekarz i pedagog II RP. Odmowa ratunku kosztem dzieci to patriotyzm etyczny – wierność wartościom republikańskim.

Patriotyzm etyczny i obywatelski

Nie każdy czyn patriotyczny ma formę zbrojną. Odpowiedzialność, opieka nad najsłabszymi, wierność prawu – to rdzeń republikańskiego etosu. Biografie Korczaka czy organizatorów Żegoty potwierdzają, że obywatelskość nie kończy się na froncie.

Krytyka syjonizmu (analiza normatywna)

Syjonizm analizowany jest tu jako ideologia polityczna, nie religia ani tożsamość. Jego cechy strukturalne:

• nacjonalizm etniczny (prymat pochodzenia nad obywatelstwem),

• sakralizacja terytorium i władzy,

• konkurencyjna lojalność wobec państw zamieszkania.

W tym sensie syjonizm pozostaje sprzeczny z tradycją patriotyzmu polskich Żydów, którzy nie poszukiwali „zewnętrznej suwerenności”, lecz bronili państwa, w którym żyli.

Chabad-Lubawicz: problem doktrynalny

Ruch Chabad-Lubawicz, oparty na nauczaniu Menachem Mendel Schneerson, zawiera w warstwie doktrynalnej elementy ontologicznego różnicowania ludzi. W języku nauk społecznych oznacza to supremacjonizm religijny – nawet jeśli w przekazie zewnętrznym bywa on łagodzony językiem dialogu. Promowanie ruchu bez krytycznej analizy zaciera granicę między etyką obywatelską a hierarchią metafizyczną.

Neturei Karta: kontrapunkt antynacjonalistyczny

Neturei Karta reprezentuje religijny, lecz antynacjonalistyczny sprzeciw wobec sakralizacji państwa i dominacji etnicznej. Odrzucenie przemocy i hierarchii czyni ten nurt normatywnie spójnym z zasadą równości – mimo konserwatyzmu religijnego.

Judaizm diasporyczny a państwo prawa

Przez wieki judaizm funkcjonował bez państwa: w poszanowaniu prawa krajów zamieszkania, z etyką odpowiedzialności jednostkowej. Ten model sprzyjał patriotyzmowi obywatelskiemu, a nie nacjonalizmowi.

Polityka i nadużycia

Współczesne narracje często:

• upraszczają przeszłość,

• instrumentalizują cierpienie,

• reinterpretują fakty pod bieżące projekty polityczne.

Skutkiem bywa wymazywanie obywatelskiego patriotyzmu polskich Żydów lub jego ideologiczne „przepisywanie”.

Synteza porównawcza

Kryterium	Patriotyzm polskich Żydów	Ideologie separacyjne
Lojalność	wobec państwa	wobec projektu etnicznego
Prawo	nadrzędne	podporządkowane
Etyka	odpowiedzialność	hierarchia
Wspólnota	obywatelska	etniczna

Pamięć, która zobowiązuje

Polscy Żydzi–patrioci nie potrzebują ideologii, by być obecni w historii. Ich miejsce wyznacza czyn: od Berka Joselewicza po Żegotę i Korczaka. Każda narracja, która to dziedzictwo zastępuje hierarchią lub separacją, działa przeciwko prawdzie historycznej i przeciwko idei Rzeczypospolitej jako wspólnoty obywatelskiej.

_________________________________________________________________

Jeżeli spodobał się Tobie ten artykuł, wesprzyj moją działalność wpłacając dowolną kwotę na rachunek bankowy Fundacji Adama Kłoszewskiego:

PL 46 1140 2004 0000 3902 8210 9529