Niniejszy artykuł stanowi syntetyczne i pogłębione opracowanie patriotyzmu polskich Żydów jako faktu historycznego, ujmowanego przez pryzmat czynu, odpowiedzialności obywatelskiej i lojalności wobec państwa polskiego – istniejącego zarówno w formie suwerennej, jak i podziemnej. Praca integruje wszystkie wcześniejsze wątki: rekonstrukcję biograficzną (epoka napoleońska, XIX wiek, II wojna światowa), analizę normatywną (patriotyzm obywatelski vs. nacjonalizm etniczny).
Nazizm, faszyzm i komunizm różniły się symboliką, retoryką i adresatem nienawiści. Łączyło je jedno: przekonanie, że wolna myśl jest zagrożeniem dla porządku, a porządek – jakkolwiek definiowany – usprawiedliwia represję.
