GITD pod lupą
- Adam Kłoszewski
- 14 lip
- 8 minut(y) czytania
Wyjaśnienie, kiedy GITD może mierzyć prędkość, żądać danych i nakładać mandaty.
Główny Inspektorat Transportu Drogowego może prowadzić postępowania dotyczące przekroczenia prędkości przez kierowców samochodów osobowych, żądać wskazania osoby, której powierzono pojazd, oraz nakładać mandaty. Nie oznacza to jednak, że każde wezwanie i każdy pomiar są automatycznie prawidłowe. Trzeba odróżnić istnienie ustawowych kompetencji organu od prawidłowości ich wykorzystania w konkretnej sprawie.
Stan prawny na 14 lipca 2026 roku.
Główny Inspektor, Inspekcja, Inspektorat i CANARD – to nie są pojęcia tożsame
W korespondencji urzędowej i języku potocznym używa się najczęściej skrótu „GITD”. Z prawnego punktu widzenia trzeba jednak rozróżnić cztery podmioty:
Inspekcja Transportu Drogowego jest formacją wykonującą ustawowe zadania kontrolne;
Główny Inspektor Transportu Drogowego jest centralnym organem administracji rządowej;
Główny Inspektorat Transportu Drogowego jest urzędem obsługującym Głównego Inspektora;
Centrum Automatycznego Nadzoru nad Ruchem Drogowym – CANARD jest komórką organizacyjną GITD, która obsługuje system fotoradarów, odcinkowych pomiarów prędkości i rejestracji przejazdu na czerwonym świetle.
Ustawa wprost stanowi, że zadania Inspekcji dotyczące stacjonarnych urządzeń rejestrujących wykonuje Główny Inspektor Transportu Drogowego przy pomocy Głównego Inspektoratu Transportu Drogowego oraz jego delegatur terenowych. Dlatego określenie „mandat wystawiony przez GITD” jest zrozumiałym skrótem, chociaż formalnie grzywnę nakłada konkretny, upoważniony inspektor albo pracownik urzędu.
Czy GITD może kontrolować samochody osobowe?
Tak. Przepisy dotyczące automatycznego nadzoru nad ruchem drogowym nie ograniczają się do ciężarówek, autobusów ani pojazdów wykonujących transport zarobkowy.
Rzeczywiście podstawowym obszarem działalności Inspekcji Transportu Drogowego pozostaje kontrola transportu drogowego. Ustawodawca przyznał jej jednak również odrębne kompetencje wobec wszystkich kierujących, którzy dopuścili się naruszenia przepisów ruchu drogowego zarejestrowanego przez urządzenie pomiarowe lub rejestrujące. Dotyczy to także kierowców prywatnych samochodów osobowych.
Nie można zatem skutecznie zakwestionować postępowania tylko dlatego, że pojazd był samochodem osobowym i nie wykonywał przewozu zarobkowego.
Czy Inspekcja może mierzyć prędkość?
Artykuł 129g ust. 1 Prawa o ruchu drogowym stanowi, że ujawnianie za pomocą stacjonarnych urządzeń rejestrujących:
przekroczenia dopuszczalnej prędkości;
niestosowania się do sygnałów świetlnych
– należy do Inspekcji Transportu Drogowego.
W przypadku przekroczenia prędkości urządzenie rejestruje między innymi:
obraz pojazdu i jego numer rejestracyjny;
datę i czas zdarzenia;
numer urządzenia;
prędkość zmierzoną;
prędkość dopuszczalną w danym miejscu i czasie.
Ustawa zezwala ponadto Inspekcji na prowadzenie odcinkowego pomiaru prędkości, w ramach którego ustalana jest średnia prędkość pojazdu na określonym odcinku drogi.
Kompetencje Inspekcji obejmują również naruszenia zarejestrowane przez przyrządy kontrolno-pomiarowe oraz urządzenia przenośne, zainstalowane w pojeździe albo statku powietrznym. Automatyczny system CANARD korzysta ze stacjonarnych fotoradarów, odcinkowych pomiarów prędkości, systemów rejestrujących przejazd na czerwonym świetle oraz urządzeń mobilnych.
Odpowiedź jest więc jednoznaczna: Inspekcja Transportu Drogowego ma prawo ustalać, czy również kierowca samochodu osobowego przekroczył dopuszczalną prędkość.
Osobną kwestią jest prawidłowość konkretnego pomiaru. Można kwestionować między innymi identyfikację pojazdu, warunki wykonania pomiaru, sprawność i legalizację urządzenia, zgodność oznakowania, jakość fotografii albo ustalenie obowiązującego ograniczenia. Ewentualna wadliwość dowodu nie oznacza jednak, że Inspekcja jako taka nie ma kompetencji do kontroli prędkości.
Czy GITD może ustalać dane właściciela i kierującego?
Inspekcja ma ustawowe prawo przetwarzać:
obraz pojazdu;
wizerunek kierującego, jeżeli został zarejestrowany;
numer rejestracyjny;
datę, miejsce i rodzaj naruszenia;
dane właściciela, posiadacza albo kierującego pojazdem.
Główny Inspektor może ustalać właściciela lub posiadacza pojazdu na podstawie danych z centralnej ewidencji pojazdów i centralnej ewidencji kierowców oraz informacji uzyskanych w toku prowadzonego postępowania. Ustawa zawiera również szczególną podstawę przetwarzania danych osobowych w związku z tymi zadaniami.
Nie jest zatem trafne twierdzenie, że przepisy o ochronie danych osobowych całkowicie zabraniają GITD pozyskiwania informacji o właścicielu, posiadaczu lub osobie, której powierzono pojazd. W tym przypadku przetwarzanie danych nie odbywa się na podstawie zgody zainteresowanego, lecz na podstawie przepisów ustawy.
Czy właściciel musi wskazać kierowcę?
Artykuł 78 ust. 4 Prawa o ruchu drogowym nakłada na właściciela lub posiadacza obowiązek wskazania – na żądanie uprawnionego organu – komu powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie.
Co istotne, ustawa nie mówi dokładnie: „wskaż sprawcę wykroczenia”. Nakazuje wskazać osobę, której powierzono pojazd. Samo wskazanie takiej osoby nie przesądza jeszcze, że to ona popełniła wykroczenie. Potwierdził to Trybunał Konstytucyjny w sprawie K 3/13.
Uprawnienie do skierowania takiego żądania wynika również z art. 129 ust. 2 pkt 7 Prawa o ruchu drogowym. Uprawnienia te przysługują inspektorom w zakresie kontroli należących do Inspekcji Transportu Drogowego.
Niewskazanie osoby, której powierzono pojazd, może stanowić odrębne wykroczenie z art. 96 § 3 Kodeksu wykroczeń. Nie jest to mandat za przekroczenie prędkości przez nieustalonego kierowcę, lecz odpowiedzialność właściciela lub posiadacza za niewykonanie własnego obowiązku.
Ważny wyjątek
Obowiązek wskazania nie powstaje, jeżeli pojazd został użyty:
wbrew woli i wiedzy właściciela lub posiadacza;
przez nieznaną osobę;
a właściciel lub posiadacz nie mógł temu zapobiec.
Właśnie na takie okoliczności powołano się w jednym z przesłanych pism: właściciel twierdził, że nie korzystał z pojazdu, nie wiedział, kto go zabrał, i nie mógł temu zapobiec. Taka argumentacja może mieć znaczenie dla odpowiedzialności w konkretnej sprawie.
Nie oznacza ona jednak, że GITD nie miał prawa wszcząć postępowania albo skierować wezwania. Jest to obrona odnosząca się do zasadności ukarania, a nie dowód braku właściwości organu. Organ, a w razie sporu sąd, może badać wiarygodność przedstawionej wersji oraz dowody potwierdzające użycie pojazdu bez wiedzy i zgody właściciela.
Samo oświadczenie „nie pamiętam” albo „nie wiem, kto jechał” nie zawsze wystarcza. Ustawowy wyjątek jest węższy i wymaga łącznego wystąpienia wszystkich wymienionych przesłanek.
Wezwanie z formularzami nie jest jeszcze mandatem
Pierwsza korespondencja z CANARD służy najczęściej ustaleniu stanu faktycznego. Właściciel otrzymuje formularze pozwalające:
potwierdzić, że sam kierował;
wskazać osobę, której powierzono pojazd;
oświadczyć, że nie wskazuje albo odmawia wskazania tej osoby.
Dopiero po otrzymaniu odpowiedzi i ocenie materiału organ podejmuje decyzję o zaproponowaniu mandatu, dalszych czynnościach albo skierowaniu wniosku o ukaranie do sądu.
Nie jest prawidłowe określanie każdego takiego formularza jako pozbawionej podstawy prawnej „zgadywanki” czy „quizu”. Artykuł 129g ust. 5 Prawa o ruchu drogowym wprost przewiduje określenie wzorów dokumentów stosowanych przez Głównego Inspektora w postępowaniach dotyczących naruszeń zarejestrowanych przez urządzenia.
Adresat zachowuje prawo do złożenia własnych wyjaśnień, przedstawienia dowodów, zakwestionowania fotografii i pomiaru oraz odmowy przyjęcia zaproponowanego mandatu. Nie musi ograniczać się wyłącznie do zaznaczenia jednej z przygotowanych rubryk.
Czy GITD ma prawo wystawić mandat?
Tak, ale mandat nakłada upoważniona osoba, a nie bezosobowy urząd.
Obowiązujące rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 23 listopada 2022 roku przewiduje, że uprawnieni pracownicy Głównego Inspektoratu Transportu Drogowego mogą nakładać mandaty między innymi za:
przekroczenie dopuszczalnej prędkości – art. 92a Kodeksu wykroczeń;
niewskazanie osoby, której powierzono pojazd – art. 96 § 3 Kodeksu wykroczeń;
określone naruszenia dotyczące sygnalizacji świetlnej i bezpieczeństwa pieszych.
Upoważnienie do nakładania grzywien wydaje Główny Inspektor Transportu Drogowego.
Organ nie może jednak ukarać właściciela mandatem za przekroczenie prędkości tylko dlatego, że jest on wpisany w dowodzie rejestracyjnym. Za przekroczenie prędkości odpowiada kierujący, którego sprawstwo musi zostać ustalone.
Jeżeli organ nie ma pewności, kto kierował, może żądać wskazania osoby, której powierzono pojazd. Jeżeli natomiast ma już pewność, że konkretny właściciel był kierującym, nie powinien jednocześnie prowadzić postępowania tak, jakby sprawca pozostawał nieznany. Takie rozróżnienie wyraźnie przedstawił Trybunał Konstytucyjny.
Osoba, której zaproponowano mandat, może odmówić jego przyjęcia. W takim przypadku mandat nie staje się prawomocny, a organ może skierować do sądu wniosek o ukaranie. To sąd ocenia wtedy legalność działania organu, dowody pomiaru oraz linię obrony obwinionego.
Co naprawdę orzekł Trybunał Konstytucyjny w sprawie K 2/13?
Przesłane do analizy dokumenty opierają się przede wszystkim na twierdzeniu, że po utracie mocy przez art. 129g ust. 4 Prawa o ruchu drogowym GITD utracił wszelkie prawo do:
używania fotoradarów;
przetwarzania danych;
żądania wskazania osoby korzystającej z pojazdu;
prowadzenia postępowań o wykroczenia.
Twierdzenie to powtarza się zarówno w odpowiedzi na wezwanie, jak i w zawiadomieniach skierowanych do organów państwa.Wniosek ten jest nieprawidłowy.
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 14 lipca 2015 roku, sygn. K 2/13, uznał za niekonstytucyjny wyłącznie art. 129g ust. 4. Przepis ten był upoważnieniem dla ministra do uregulowania w rozporządzeniu sposobu, trybu i technicznych warunków gromadzenia, przetwarzania, udostępniania i usuwania zarejestrowanych obrazów oraz danych.
Trybunał zakwestionował sposób przekazania tej materii do rozporządzenia. Nie uchylił natomiast:
art. 129g ust. 1, przyznającego Inspekcji prawo ujawniania przekroczeń prędkości;
art. 129g ust. 2, zezwalającego na rejestrowanie obrazów, przetwarzanie danych i prowadzenie czynności wyjaśniających;
art. 129g ust. 3, powierzającego wykonywanie tych zadań Głównemu Inspektorowi;
art. 129h, określającego zakres rejestrowanych informacji i sposób ustalania właściciela pojazdu.
Aktualny tekst ustawy nadal pokazuje przy art. 129g ust. 4 adnotację „utracił moc”, ale bezpośrednio przed nim pozostają obowiązujące ustępy 1–3. Nie wolno wyprowadzać z utraty mocy jednego przepisu wniosku o uchyleniu całej regulacji.
Artykuł 78 znajduje się w rozdziale o rejestracji pojazdów. Czy ma zastosowanie tylko przy rejestracji?
W przesłanych dokumentach postawiono również tezę, że art. 78 ust. 4 Prawa o ruchu drogowym znajduje się w części dotyczącej rejestracji pojazdów, a więc obowiązek wskazania osoby korzystającej z samochodu miałby dotyczyć wyłącznie postępowania rejestracyjnego.
Takiej interpretacji nie można zaakceptować.
Treść przepisu ustanawia samodzielny obowiązek właściciela i nie ogranicza go do czynności związanych z wydaniem dowodu rejestracyjnego. Inne przepisy ustawy przyznają organom kontroli ruchu drogowego prawo żądania wykonania tego obowiązku. Także Kodeks wykroczeń przewiduje sankcję za niewskazanie osoby, której powierzono pojazd.
Umiejscowienie przepisu w określonym rozdziale może pomagać w wykładni, ale nie może prowadzić do pominięcia jego jednoznacznej treści, powiązań z innymi ustawami oraz utrwalonego rozumienia potwierdzonego przez Trybunał Konstytucyjny.
Kto jeszcze może kontrolować prędkość i kierowców?
Organ | Najważniejszy zakres uprawnień |
Policja | Posiada podstawową i najszerszą kompetencję do kontroli ruchu drogowego, zatrzymywania pojazdów, legitymowania kierowców i wykonywania pomiarów prędkości przyrządami kontrolno-pomiarowymi. |
Inspekcja Transportu Drogowego / GITD / CANARD | Obsługuje automatyczny nadzór prędkości i czerwonego światła, prowadzi czynności wyjaśniające i może ścigać wykroczenia zarejestrowane przez urządzenia. W ustawowym zakresie kontroluje także samochody osobowe. |
Straż gminna lub miejska | Ma ograniczony, ustawowo wymieniony zakres kontroli. Nie prowadzi obecnie ogólnokrajowego systemu fotoradarowego ani ogólnej kontroli przekraczania prędkości. Może żądać wskazania osoby, której powierzono pojazd, tylko w ramach spraw należących do jej ustawowych kompetencji. |
Straż Graniczna i funkcjonariusze Służby Celno-Skarbowej | Wykonują wybrane czynności kontroli ruchu drogowego w zakresie związanym z ich zadaniami ustawowymi. Nie zastępują Policji ani CANARD w powszechnym nadzorze prędkości. |
Żandarmeria Wojskowa | Kontroluje ruch przede wszystkim wobec kierujących pojazdami Sił Zbrojnych i innych osób objętych jej właściwością. |
Ocena przesłanych dokumentów
Po analizie przedstawionych pism należy oddzielić argumenty możliwe do wykorzystania od twierdzeń, które powinny zostać skorygowane.
Argumenty, które mogą być zasadne
Zasadne może być:
żądanie przedstawienia fotografii, danych pomiaru i informacji o urządzeniu;
kwestionowanie, że właściciel był kierującym;
wskazywanie, że organ nie może automatycznie przypisać właścicielowi przekroczenia prędkości;
powołanie się na użycie pojazdu wbrew woli i wiedzy właściciela przez nieznaną osobę, jeżeli okoliczności te można wiarygodnie wykazać;
odmowa przyjęcia mandatu i domaganie się rozpoznania sprawy przez sąd;
podnoszenie nieprawidłowości konkretnego pomiaru, wezwania, pouczenia lub ustaleń dowodowych.
Argumenty wymagające odrzucenia lub poprawienia
Nieprawidłowe jest natomiast twierdzenie, że:
wyrok TK K 2/13 pozbawił GITD wszelkich kompetencji dotyczących fotoradarów;
GITD nie może przetwarzać danych właścicieli i kierujących;
art. 78 ust. 4 obowiązuje tylko podczas rejestracji pojazdu;
wysłanie formularza zawsze pozostaje czynnością nieznaną ustawie;
RODO wymaga zgody właściciela na przekazanie danych osobowych w ustawowym postępowaniu;
prawo do obrony w każdym przypadku zwalnia właściciela z obowiązku wskazania osoby, której powierzono samochód.
Złożone do Rzecznika Praw Obywatelskich i innych instytucji zawiadomienia oparto w znacznej części na błędnym utożsamieniu utraty mocy art. 129g ust. 4 z uchyleniem całego art. 129g.
Wniosek
Główny Inspektor Transportu Drogowego, działając przy pomocy GITD i CANARD, ma prawo:
rejestrować przekroczenia prędkości przez samochody osobowe;
prowadzić pomiary punktowe i odcinkowe;
ustalać właściciela lub posiadacza pojazdu;
żądać wskazania osoby, której powierzono pojazd;
przetwarzać niezbędne dane;
prowadzić czynności wyjaśniające;
proponować i nakładać mandaty przez upoważnionych pracowników;
kierować wnioski o ukaranie do sądu.
Nie może natomiast automatycznie uznać właściciela za sprawcę przekroczenia prędkości wyłącznie na podstawie danych z dowodu rejestracyjnego. Każde ukaranie musi opierać się na prawidłowo ustalonych faktach, właściwej kwalifikacji prawnej i rzetelnym materiale dowodowym.
Spór w konkretnej sprawie powinien zatem dotyczyć przede wszystkim tego, kto prowadził pojazd, czy właściciel rzeczywiście komuś go powierzył, czy zachodzi ustawowy wyjątek oraz czy pomiar wykonano prawidłowo – a nie ogólnego twierdzenia, że GITD od 2016 roku nie posiada żadnych kompetencji w sprawach fotoradarowych.
_________________________________________________________
Jeżeli niniejszy artykuł podoba się Tobie, wspomóż moje działania poprzez wpłatę dowolnej kwoty na rachunek bankowy Fundacji Adama Kłoszewskiego:
PL 46 1140 2004 0000 3902 8210 9529
Komentarze