Piramida Pogardy Statusowej

Rywalizacja o awans zmienia ludzi w strażników hierarchii.

Piramida Pogardy Statusowej jest to charakteryzująca nasz gatunek drabina, po której ludzie wspinają się nie tylko po to, żeby być lepsi, lecz także po to, żeby móc patrzeć z góry na tych, którzy zostali niżej. W niniejszym artykule rozwijam to pojęcie jako autorskiej kategorii opisującej sytuację, w której awans społeczny, zawodowy albo symboliczny zostaje powiązany z pogardą wobec osób uznanych za niżej usytuowane. Tekst łączy perspektywę socjologiczną, psychologiczną, prawną i etyczną. Wykorzystuje pojęcia stratyfikacji społecznej, kapitału symbolicznego, przemocy symbolicznej, stygmatyzacji, orientacji na dominację społeczną i lęku statusowego. Osobna część omawia postać Jokera z filmu „The Dark Knight” jako figurę nihilistycznej krytyki społecznej hipokryzji, konformizmu i statusowej moralności tłumu.

1. Wstęp: człowiek, który wszedł wyżej, często nie chce już pamiętać, że był niżej

W każdym społeczeństwie istnieją hierarchie. Nie każda hierarchia jest zła. Hierarchia kompetencji w medycynie może ratować życie. Hierarchia doświadczenia w sądzie może chronić przed błędem. Hierarchia odpowiedzialności w instytucji może pozwalać na sprawne działanie. Problem zaczyna się wtedy, gdy hierarchia przestaje być narzędziem porządkowania odpowiedzialności, a staje się narzędziem moralnej selekcji ludzi.

Wtedy pojawia się zjawisko, które można nazwać Piramidą Pogardy Statusowej. Nie chodzi wyłącznie o zwykłą nierówność. Chodzi o układ relacji, w którym człowiek po osiągnięciu wyższego poziomu zaczyna potrzebować ludzi niżej, aby potwierdzić własną wyższość.

Piramida działa według prostego schematu: ludzie konkurują, aby wejść na wyższy poziom; po wejściu wyżej konkurują z ludźmi z nowego poziomu; potem dystansują się od tych, którzy pozostali niżej; a dystans z czasem przeradza się w protekcjonalność, pogardę i uzasadnienie nierównego traktowania.

Człowiek, który wygrał, często nie poprzestaje na tym, że uzyskał lepszą sytuację. Zaczyna potrzebować moralnej opowieści: wygrałem, bo jestem lepszy; oni przegrali, bo są gorsi. W tej chwili awans przestaje być awansem. Staje się rytuałem odcięcia od słabszych.

2. Definicja pojęcia

Piramida Pogardy Statusowej to hierarchiczna struktura relacji społecznych, zawodowych, ekonomicznych, kulturowych lub symbolicznych, w której pozycja jednostki albo grupy jest określana przez względny status wobec innych, a utrzymywanie lub podwyższanie tego statusu odbywa się nie tylko przez rozwój kompetencji i zdobywanie zasobów, lecz także przez symboliczne obniżanie wartości osób albo grup znajdujących się niżej w hierarchii.

W wersji krótszej: jest to system rywalizacji, w którym awans społeczny, zawodowy lub symboliczny zostaje połączony z pogardą wobec tych, którzy nie awansowali.

W wersji publicystycznej: to drabina, po której ludzie wspinają się nie tylko po to, żeby być lepsi, lecz także po to, żeby móc patrzeć z góry na tych, którzy zostali niżej.

Pojęcie to można stosować do wielu środowisk: polityki, mediów, korporacji, kancelarii prawnych, uczelni, administracji, show-biznesu, organizacji pozarządowych, środowisk artystycznych, internetu i relacji prywatnych.

3. Socjologiczne podstawy: stratyfikacja, prestiż i status

Socjologia opisuje społeczeństwo jako układ warstw, czyli stratyfikację społeczną. Ludzie różnią się dostępem do zasobów: pieniędzy, edukacji, stanowisk, wpływów, kontaktów, prestiżu i uznania. Problem Piramidy Pogardy Statusowej nie polega jednak wyłącznie na nierównym dostępie do dóbr. Problem polega na tym, że nierówność zostaje ubrana w język moralnej wartości. Człowiek zamożniejszy zaczyna uważać biedniejszego za leniwego. Człowiek z dyplomem zaczyna uważać osobę bez dyplomu za mniej inteligentną. Człowiek z wielkiego miasta zaczyna traktować mieszkańca prowincji jak kogoś cywilizacyjnie opóźnionego. Człowiek medialny zaczyna uważać niemedialnego za niewartego słuchania.

Piramida Pogardy Statusowej jest sposobem produkowania społecznej niewidzialności. Osoba niżej położona może mówić, ale jej głos nie wywołuje skutku. Może argumentować, ale argument jest filtrowany przez niski status nadawcy.

4. Bourdieu: kapitał symboliczny i przemoc symboliczna

Pierre Bourdieu pokazywał, że nierówność społeczna działa nie tylko przez pieniądze, ale także przez kapitał kulturowy, społeczny i symboliczny. W Piramidzie Pogardy Statusowej kapitał symboliczny staje się bronią. Nie wystarczy mieć więcej. Trzeba jeszcze pokazać, że ma się lepszy gust, lepsze obycie, lepszy język, lepsze znajomości, lepsze środowisko i lepszą biografię.

Bourdieu pisał o przemocy symbolicznej jako o przemocy łagodnej, niewidzialnej i nierozpoznanej jako przemoc. Pogarda statusowa działa właśnie w ten sposób: nie bije ciała, ale uderza w poczucie wartości, godność i społeczną widzialność człowieka.

Kto mówi językiem środowiska dominującego, ten uchodzi za profesjonalnego. Kto mówi językiem doświadczenia, gniewu albo bólu, ten bywa uznawany za emocjonalnego, nieobytego albo niewiarygodnego. Tak sposób mówienia staje się testem statusu.

5. Goffman: stygmat jako pieczęć niższości

Erving Goffman opisał stygmat jako sytuację jednostki, która zostaje zdyskwalifikowana z pełnej społecznej akceptacji. Ludzie, spotykając obcą osobę, bardzo szybko przewidują jej kategorię i cechy, czyli konstruują jej społeczną tożsamość.

Piramida Pogardy Statusowej korzysta z etykiet. Nie musi poznawać człowieka. Wystarczy jej kategoria: bezrobotny, prowincjusz, nieudacznik, patologia, roszczeniowy, awanturnik, człowiek bez klasy, nikt ważny. Każda z tych etykiet skraca człowieka.

Gdy człowiek zostanie oznaczony jako niższy, łatwiej go pominąć, wyśmiać, upokorzyć, wykorzystać lub zignorować. Statusowa pogarda często działa przez ton głosu, brak odpowiedzi, lekceważący uśmiech, zaproszenia wysyłane do jednych i niewysyłane do drugich.

6. Dominacja społeczna i lęk statusowy

Koncepcja orientacji na dominację społeczną opisuje skłonność do preferowania hierarchii grupowych i nierówności między grupami. W praktyce oznacza to nie tylko zgodę na różnice, ale także gotowość do ich usprawiedliwiania i utrwalania.

Społeczeństwo oparte na pogardzie statusowej produkuje określony typ osobowości: człowieka, który cały czas patrzy w górę z zazdrością i w dół z pogardą. Taki człowiek nigdy nie jest spokojny. Gdy jest niżej, cierpi z powodu upokorzenia. Gdy jest wyżej, boi się spaść.

Lęk statusowy jest paliwem piramidy pogardy. Kto nie czuje się bezpiecznie w swoim miejscu, ten często najgłośniej pilnuje dystansu wobec tych niżej. Dlatego najostrzejsza pogarda często płynie ze środka hierarchii.

7. Prawo wobec pogardy statusowej: godność, równość, dobra osobiste

Prawo nie zna wprost pojęcia Piramidy Pogardy Statusowej. Nie znajdziemy go w Konstytucji, Kodeksie cywilnym ani Kodeksie pracy. Ale prawo zna wartości, które są przez tę piramidę naruszane: godność, równość, zakaz dyskryminacji, dobra osobiste, cześć, prywatność, wolność i prawo do równego traktowania.

Art. 30 Konstytucji RP stanowi: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela”. To pierwsza granica piramidy. Zwykła hierarchia może porządkować funkcje, ale pogarda statusowa hierarchizuje wartość osób.

Art. 32 Konstytucji RP stanowi: „Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne”. Piramida Pogardy Statusowej jest kulturowym przeciwieństwem tej zasady, bo zmierza do tego, aby część ludzi była traktowana jako mniej warta wysłuchania.

Art. 23 Kodeksu cywilnego chroni dobra osobiste, w tym cześć, nazwisko, pseudonim, wizerunek i tajemnicę korespondencji. Jeżeli pogarda statusowa przyjmuje postać publicznego poniżania, szydzenia albo przypisywania komuś gorszości, może wejść w obszar ochrony dóbr osobistych.

W relacjach pracowniczych znaczenie ma Kodeks pracy. Art. 11³ zakazuje jakiejkolwiek dyskryminacji w zatrudnieniu, a art. 18³a rozwija zasadę równego traktowania. Środowisko pracy jest jednym z głównych miejsc działania Piramidy Pogardy Statusowej: pracownik techniczny, tymczasowy, młodszy, starszy, mniej medialny albo bez prestiżowego dyplomu bywa traktowany jako mniej istotny.

8. Godność jako granica hierarchii

Nie każda różnica jest dyskryminacją. Nie każda hierarchia jest przemocą. Nie każda ocena jest naruszeniem dóbr osobistych. Prawo dopuszcza różnicowanie sytuacji ludzi, jeżeli istnieją ku temu racjonalne, proporcjonalne i zgodne z prawem przesłanki. Ale prawo demokratyczne nie powinno pozwalać na przekształcenie różnicy funkcji w różnicę wartości człowieka.

Szef może mieć większą odpowiedzialność niż pracownik. Profesor może mieć większą wiedzę w danej dziedzinie niż student. Sędzia może mieć władzę rozstrzygania sprawy. Lekarz może decydować o procedurze medycznej. Redaktor naczelny może decydować o publikacji tekstu. Ale żadna z tych ról nie daje prawa do pogardy.

Godność człowieka oznacza, że człowiek nie staje się mniej człowiekiem dlatego, że jest biedniejszy, mniej wykształcony, mniej znany, mniej medialny, mniej sprawny, mniej wpływowy, mniej modny albo mniej skuteczny w społecznej grze.

9. Normalne ludzkie relacje: jak pogarda statusowa niszczy codzienność

Najbardziej destrukcyjny wymiar Piramidy Pogardy Statusowej ujawnia się przy zwykłym stole, w rodzinie, w pracy, wśród znajomych, w związku i w internecie. „Ja już jestem na innym etapie życia”. „Nie będę się zniżał do twojego poziomu”. „Kim ty w ogóle jesteś?”. Te zdania są społecznymi nożami.

Pogarda statusowa niszczy przyjaźnie, bo zamienia relację w ranking. Niszczy rodziny, bo dzieci zaczynają być oceniane jako projekty prestiżowe. Niszczy związki, bo partner przestaje być osobą, a staje się elementem wizerunku. Niszczy rozmowę, bo jedna strona nie słucha już argumentów, tylko sprawdza pozycję rozmówcy.

W normalnych ludzkich relacjach wartość człowieka nie powinna zależeć od statusu. Możemy podziwiać czyjeś osiągnięcia, ale nie wolno nam na tej podstawie odmawiać wartości innym. Możemy być dumni z awansu, ale nie powinniśmy wstydzić się miejsca, z którego przyszliśmy.

10. Internet jako akcelerator piramidy pogardy

Internet miał demokratyzować głos. W pewnym zakresie rzeczywiście to zrobił. Jednocześnie stworzył nowe piramidy statusu: liczbę obserwujących, zasięgi, lajki, zaproszenia, algorytmiczne premiowanie, rozpoznawalność, niebieskie znaczki i viralowość.

W internecie status jest widoczny natychmiast. Widać, kto ma 300 obserwujących, a kto 300 tysięcy. Widać, kto jest cytowany, kto zapraszany, kto komentowany, kto ignorowany. To rodzi pogardę algorytmiczną: skoro ktoś nie ma zasięgów, to nie istnieje; skoro nie istnieje, to nie ma znaczenia.

W takim świecie prawda zostaje zastąpiona widocznością, argument statusem nadawcy, a merytoryczność pozycją w hierarchii medialnej. To szczególnie groźne dla debaty publicznej, bo argument obywatela spoza centrum może zostać unieważniony jeszcze zanim zostanie wysłuchany.

11. Joker z „The Dark Knight”: postać, której diagnozy nie wolno lekceważyć

Joker z filmu „The Dark Knight” Christophera Nolana jest wzorem buntu - rzecznikiem sprawiedliwości. Jest postacią przemocową, manipulacyjną, sadystyczną i destrukcyjną. Jego metody są skuteczne. Jednocześnie jest jedną z najciekawszych figur kultury popularnej, ponieważ uderza w hipokryzję społeczeństwa. Nie tylko dokonuje przemocy. Przeprowadza eksperymenty społeczne. Chce udowodnić, że moralność społeczeństwa jest cienką warstwą lakieru, która odpada pod naciskiem strachu, chaosu i interesu.

Joker mówi o sobie krótko: „I’m an agent of chaos”. Fraza jest kluczem do jego funkcji dramaturgicznej. Joker nie chce po prostu zająć miejsca na szczycie Piramidy. On chce zniszczyć wiarę ludzi w to, że Piramida jest moralna.

Inny filmowy skrót jego postawy brzmi: „Why so serious?”. To pytanie jest szyderstwem z powagi instytucji, rytuałów, elit i moralnych deklaracji. Joker chce rozbroić społeczną maskę powagi i pokazać, że pod eleganckim językiem porządku kryje się strach, interes i przemoc.

12. Profil psychologiczny Jokera: inteligencja bez empatii, chaos jako narzędzie dominacji

Psychologicznie Joker może być analizowany jako postać o cechach silnie antyspołecznych, psychopatycznych i sadystycznych. Nie należy stawiać diagnozy klinicznej fikcyjnej postaci tak, jak diagnozuje się realnego człowieka, ale można opisać jego profil funkcjonalny.

Joker wykazuje skrajny brak empatii, instrumentalne traktowanie ludzi, wysoką inteligencję strategiczną, zdolność manipulowania emocjami tłumu, odporność na lęk, pogardę dla norm społecznych, fascynację chaosem, potrzebę demaskowania cudzej hipokryzji, brak stabilnej tożsamości biograficznej i traktowanie cierpienia innych jako narzędzia komunikatu.

Joker jest socjologicznym sabotażystą. Nie chce jedynie łamać prawa. Chce pokazać, że prawo, moralność i porządek społeczny są dla wielu ludzi tylko dekoracją. Jego największą przyjemnością nie jest sama przemoc, lecz moment, w którym osoba uważająca się za moralnie wyższą zostaje doprowadzona do moralnego upadku.

Alfred mówi o takich ludziach: „Some men just want to watch the world burn”. To zdanie trafnie opisuje istotę Jokera: nie jest on reformatorem. Nie chce sprawiedliwszego świata. On swoimi działaniami udowadnia, że społeczeństwo z powodu swojej natury nie zasługuje na zaufanie.

13. Jokerowska krytyka mentalności społeczeństwa

Jokerowska krytyka społeczeństwa jest oparta na kilku tezach.

Po pierwsze: społeczeństwo jest konformistyczne. Większość ludzi nie broni zasad, tylko dostosowuje się do siły. Gdy dominuje porządek, mówią językiem porządku. Gdy dominuje strach, mówią językiem strachu.

Po drugie: społeczeństwo jest statusowe. Ludzie oceniają prawdę według pozycji mówiącego. Jeśli mówi ktoś z góry Piramidy, jego banał brzmi jak mądrość. Jeśli mówi ktoś z dołu, jego mądrość brzmi jak hałas.

Po trzecie: społeczeństwo jest moralnie selektywne. Potępia przemoc słabych, ale racjonalizuje przemoc silnych. Potępia chaos ulicy, ale toleruje chaos instytucji. Potępia krzyk obywatela, ale akceptuje pogardę władzy.

Po czwarte: społeczeństwo kocha porządek, który je krzywdzi, jeśli ten porządek daje mu poczucie statystycznej przewidywalności. Ludzie potrafią bronić hierarchii, która ich poniża, ponieważ boją się chaosu bardziej niż niesprawiedliwości.

Po piąte: społeczeństwo potrzebuje kozłów ofiarnych. Kiedy system zawodzi, wygodniej obwinić jednostkę niż strukturę. Biedny jest winny biedzie. Wykluczony jest winny wykluczeniu. Przegrany jest winny przegranej.

Joker rozumie, że społeczeństwo często nie jest wspólnotą godności, lecz rynkiem masek. Wyciąga z tej diagnozy słuszny wniosek: skoro społeczeństwo jest hipokrytyczne, należy je zdemaskować, reformować, a jeśli to jest niemożliwe - spalić je.

14. Batman, Dent i Joker jako trzy odpowiedzi na kryzys porządku

„The Dark Knight” można czytać jako konflikt trzech odpowiedzi na kryzys społeczny. Harvey Dent reprezentuje bezkrytyczną wiarę w instytucję państwa. Jest symbolem legalizmu, prokuratorskiej walki z przestępczością i nadziei na oczyszczenie miasta metodami prawa. Gdy opada paska, fundamentem jego wiary okazuje się egoizm i usiłowanie narzucenia społeczeństwu własnej woli.

Batman reprezentuje porządek nielegalny. Działa poza formalnymi procedurami, omijając prawo i formalności. Liczy się tylko osiągnięcie celu. A przecież tak samo postępują gangsterzy. Zarówno on jak i mafia są figurami niebezpiecznymi, bo pokazują pokusę przekroczenia prawa w imię realizacji założonych celów.

Joker reprezentuje demaskację i destrukcję hipokryzji. Nie wierzy ani w prawo, ani w moralność, ani w instytucje, ani w ludzi. Wierzy tylko w test graniczny: daj człowiekowi strach, stratę i chaos, a zobaczysz, kim naprawdę jest. I ma rację.

Dent hipokrytycznie okłamuje sam siebie, że Piramidę można naprawić prawem.

Batman hipokrytycznie okłamuje sam siebie, że Piramidę trzeba czasem obejść nielegalnymi metodami.

Joker jest realistą. Wie, że Piramidę trzeba wysadzić, bo każda hierarchia jest tylko maską przemocy.

Ja wierzę, że:

demokratyczne państwo prawa musi usunąć hierarchię, bowiem jest ona kamieniem węgielnym Piramidy Pogardy Statusowej.

15. Jak rozpoznać Piramidę Pogardy Statusowej?

Jej cechą charakterystyczną jest to, że argumenty są oceniane przez status osoby, a nie przez treść; awans wymaga symbolicznego odcięcia się od poprzedniego środowiska; język sukcesu staje się językiem moralnej wyższości; instytucje mylą autorytet z dominacją; ludzie z dołu piramidy internalizują własną niższość; ludzie ze środka piramidy najostrzej pilnują dystansu wobec tych niżej.

Piramidę można też rozpoznać po języku. Im częściej w danym środowisku padają zwroty: „nie ten poziom”, „nie ta liga”, „nie zniżam się”, „nie rozmawiam z takimi ludźmi”, „nie ma nazwiska”, „nie ma pozycji”, tym większe prawdopodobieństwo, że nie chodzi już o merytoryczną selekcję, lecz o statusową selekcję człowieka.

16. Jak się bronić przed Piramidą Pogardy Statusowej?

Obrona wymaga kilku poziomów działania. Na poziomie osobistym trzeba oddzielić wartość człowieka od pozycji człowieka. Można być nisko w hierarchii i mieć rację. Można być wysoko w hierarchii i mówić głupstwo. Można przegrać społecznie i zachować godność. Można wygrać społecznie i utracić człowieczeństwo.

Na poziomie relacyjnym trzeba odmawiać udziału w rytuałach upokarzania. Nie śmiać się z ludzi tylko dlatego, że są słabsi. Nie budować własnej pozycji na cudzym zawstydzeniu. Nie mylić ironii z pogardą. Nie traktować ludzi jak rekwizytów własnego awansu.

Na poziomie instytucjonalnym trzeba egzekwować standardy równego traktowania, przeciwdziałać mobbingowi, dyskryminacji, naruszaniu dóbr osobistych, wykluczeniu i arbitralności. Na poziomie medialnym trzeba przywrócić znaczenie argumentu.

17. Zakończenie: społeczeństwo nie może wyceniać człowieka

Społeczeństwo bez żadnych hierarchii prawdopodobnie nie istnieje. Ludzie różnią się talentem, doświadczeniem, pracowitością, wiedzą, odpowiedzialnością, odwagą i skutecznością. Problemem nie jest więc sama różnica. Problemem jest moment, w którym różnica zostaje zamieniona w pogardę.

Piramida Pogardy Statusowej jest jednym z najgroźniejszych mechanizmów współczesnego życia społecznego, ponieważ niszczy zarówno tych na dole, jak i tych na górze. Tych na dole uczy wstydu. Tych na górze uczy pychy. Tych pośrodku uczy lęku. A społeczeństwo oparte na wstydzie, pysze i lęku nie jest wspólnotą. Jest rankingiem.

Joker z „The Dark Knight” widzi hipokryzję takiego społeczeństwa, ale odpowiada na nią nihilizmem. My powinniśmy odpowiedzieć inaczej: nie chaosem, lecz godnością; nie przemocą, lecz prawem; nie pogardą, lecz odwagą równego traktowania. Prawdziwą miarą cywilizacji bowiem nie jest to, jak traktuje ludzi na szczycie piramidy, lecz to, czy człowiek na samym dole nadal pozostaje człowiekiem w oczach tych, którzy są wyżej.

Tabela: elementy zjawiska i możliwe kwalifikacje prawne

Przejaw	Ryzyko społeczne	Możliwy punkt odniesienia w prawie
Publiczne poniżanie osoby niżej usytuowanej	Utrwalenie stygmatu i wykluczenia	Dobra osobiste: cześć, godność, dobre imię
Różnicowanie awansów lub dostępu do szkoleń według kryteriów pozamerytorycznych	Zamknięcie ścieżek awansu	Kodeks pracy: zasada równego traktowania
Instytucjonalne ignorowanie głosu obywatela	Niewidzialność społeczna i proceduralna	Konstytucja: godność, równość, prawo do traktowania podmiotowego
Mobbing lub upokarzanie w miejscu pracy	Długotrwałe skutki psychiczne i zawodowe	Kodeks pracy: obowiązek przeciwdziałania mobbingowi
Pogarda algorytmiczna w debacie publicznej	Zastąpienie argumentu zasięgiem	Standardy etyki mediów i debaty publicznej

Bibliografia

1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483, art. 30 i art. 32; tekst ujednolicony: Sejm/ISAP.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 z późn. zm., art. 23 i art. 24; tekst ujednolicony: Sejm/ISAP.

3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy, Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141 z późn. zm., art. 11³ oraz art. 18³a; tekst ujednolicony: Sejm/ISAP.

4. Pierre Bourdieu, Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste, Harvard University Press, 1984; wyd. oryg. La Distinction, 1979.

5. Pierre Bourdieu, Jean-Claude Passeron, Reproduction in Education, Society and Culture, Sage, 1977/1990.

6. Pierre Bourdieu, Loïc J. D. Wacquant, An Invitation to Reflexive Sociology, University of Chicago Press, 1992.

7. Erving Goffman, Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity, Prentice-Hall, 1963.

8. Felicia Pratto, Jim Sidanius, Lisa M. Stallworth, Bertram F. Malle, Social Dominance Orientation: A Personality Variable Predicting Social and Political Attitudes, Journal of Personality and Social Psychology, 1994, 67(4), s. 741-763.

9. Alain de Botton, Status Anxiety, Hamish Hamilton, 2004.

10. The Dark Knight, reż. Christopher Nolan, Warner Bros., 2008. Krótkie cytaty filmowe użyto wyłącznie w zakresie analitycznym i ilustracyjnym: „I’m an agent of chaos”, „Why so serious?”, „Some men just want to watch the world burn”.

___________________________________________

Jeżeli niniejszy artykuł podoba się Tobie, wspomóż moje działania poprzez wpłatę dowolnej kwoty na rachunek bankowy Fundacji Adama Kłoszewskiego:

PL 46 1140 2004 0000 3902 8210 9529