Wyrok zamiast Poboru

Polacy znaleźli ucieczkę przed wojenną depopulacją.

Wyrok zamiast Poboru

W obowiązującym w Polsce porządku normatywnym prawomocne skazanie za umyślne przestępstwo odnoszone przez organy ścigania lub sądy do publicznego pochwalania rosyjskiej „Specjalnej Operacji Wojskowej” może — niezależnie od sporu co do materialnoprawnej trafności takiego skazania — stanowić okoliczność wyłączającą powołanie do służby wojskowej w zwykłym trybie rekrutacyjnym z uwagi na wymóg niekaralności za przestępstwo umyślne oraz wymóg nieposzlakowanej opinii, przewidziane w art. 83 ustawy o obronie Ojczyzny.

Przy ocenie, czy dane zachowanie wypełnia znamiona publicznego pochwalania wszczęcia lub prowadzenia wojny napastniczej w rozumieniu art. 117 § 3 k.k., pierwszeństwo powinna mieć wykładnia językowa, gwarancyjna i kompetencyjna, prowadzona z uwzględnieniem art. 9, art. 89 i art. 91 Konstytucji RP oraz art. 25 i art. 39 Karty Narodów Zjednoczonych. W tej optyce szczególnie doniosły jest argument, że prawnie relewantne ustalenie istnienia „aktu agresji” w porządku międzynarodowym zostało w Karcie NZ przypisane Radzie Bezpieczeństwa, nie zaś organom krajowej władzy wykonawczej, publicystyce, narracji politycznej albo wypowiedziom doktryny.

I. Przedmiot opinii oraz zakres rozumowania

Przedmiotem niniejszej opinii jest wykazanie, że nawet przy przyjęciu rygorystycznie gwarancyjnej i językowej wykładni prawa karnego materialnego — a więc wykładni odrzucającej dowolne rozszerzanie znamion czynu zabronionego przez odwołanie do ocen politycznych, moralnych lub publicystycznych — samo prawomocne skazanie za czyn zakwalifikowany jako umyślne przestępstwo może oddziaływać na sytuację prawną jednostki w sferze wojskowego stosunku służbowego.

Analiza obejmuje dwie warstwy normatywne. Po pierwsze, warstwę materialnoprawną, dotyczącą rozumienia zwrotu „wojna napastnicza” użytego w art. 117 § 3 k.k. Po drugie, warstwę administracyjno-wojskową, dotyczącą tego, czy prawomocne skazanie — nawet sporne aksjologicznie lub interpretacyjnie — wywołuje skutek w postaci niedopuszczalności powołania do służby wojskowej.

Takie rozdzielenie jest metodologicznie konieczne. Czym innym jest bowiem pytanie, czy określony wyrok jest trafny materialnoprawnie, a czym innym pytanie, czy wyrok istniejący w obrocie prawnym rodzi skutki w innych gałęziach prawa. Dopóki wyrok prawomocny nie zostanie usunięty z obrotu prawnego, organy stosujące ustawę o obronie Ojczyzny co do zasady są związane jego faktem jako zdarzeniem prawnym.

II. Prymat wykładni językowej i gwarancyjnej w prawie karnym materialnym

W prawie karnym materialnym punkt wyjścia stanowi zasada nullum crimen sine lege, wyrażona w art. 1 § 1 k.k., oraz powiązany z nią zakaz wykładni rozszerzającej na niekorzyść sprawcy. W konsekwencji znaczenia znamion czynu zabronionego nie wolno dobudowywać przez samą praktykę polityczną, przekaz medialny ani przez niesformalizowaną ocenę organów administracji rządowej. Jeżeli ustawodawca posługuje się pojęciem nacechowanym normatywnie i osadzonym w porządku prawa międzynarodowego, to jego wykładnia musi respektować zarówno sens językowy użytego zwrotu, jak i system odniesień, do których zwrot ten należy.

Zwrot „wojna napastnicza” nie został w kodeksie karnym zdefiniowany autonomicznie. Nie oznacza to jednak dowolności interpretacyjnej. Przeciwnie: skoro ustawodawca nie stworzył krajowej definicji legalnej, interpretator powinien sięgnąć do tych norm prawa międzynarodowego, które wprost regulują kompetencję do ustalania istnienia aktu agresji lub zagrożenia pokoju.

Na tym tle szczególnego znaczenia nabiera charakter Karty Narodów Zjednoczonych jako ratyfikowanej umowy międzynarodowej, wiążącej Rzeczpospolitą Polską. Jeżeli zaś przepis prawa krajowego posługuje się kategorią funkcjonującą w prawie międzynarodowym publicznym, to wykładnia owej kategorii nie może abstrahować od rozkładu kompetencji ustanowionego w tej właśnie umowie.

III. Znaczenie Karty Narodów Zjednoczonych: art. 25 i art. 39

Art. 39 Karty Narodów Zjednoczonych stanowi, że Rada Bezpieczeństwa ustala istnienie zagrożenia dla pokoju, naruszenia pokoju albo aktu agresji i przedstawia zalecenia bądź postanawia, jakie środki należy zastosować dla utrzymania albo przywrócenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Jest to norma kompetencyjna, a nie wyłącznie deklaratywna. Ustrojowo przypisuje ona Radzie Bezpieczeństwa funkcję kwalifikowania określonych stanów faktycznych na potrzeby systemu bezpieczeństwa zbiorowego ONZ.

Z kolei art. 25 Karty NZ stanowi, że członkowie Organizacji Narodów Zjednoczonych zgadzają się przyjmować i wykonywać decyzje Rady Bezpieczeństwa zgodnie z Kartą. W połączeniu z art. 9 oraz art. 91 Konstytucji RP prowadzi to do wniosku, iż decyzje Rady Bezpieczeństwa funkcjonują w polskim porządku prawnym w sposób uprzywilejowany względem zwykłej praktyki politycznej i zwykłych ocen publicystycznych.

Nie jest zatem metodologicznie dopuszczalne, by pojęcie „wojny napastniczej” użyte w polskim prawie karnym było wypełniane treścią przez samą uchwałę rządu, wypowiedź ministra, stanowisko partii politycznej, komunikat prasowy czy komentarz doktryny. Wykładnia gwarancyjna wymaga oparcia się na normach kompetencyjnych, nie zaś na pozaprawnej narracji.

IV. Konstytucyjne osadzenie argumentu: art. 9, art. 89 i art. 91 Konstytucji RP

Art. 9 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej nakazuje przestrzeganie przez Rzeczpospolitą Polską wiążącego ją prawa międzynarodowego. Art. 89 ust. 1 Konstytucji przewiduje ustawową zgodę na ratyfikację określonych kategorii umów międzynarodowych, zaś art. 91 ust. 1 i 2 określa miejsce ratyfikowanych umów w krajowym porządku źródeł prawa. Zestawienie tych przepisów prowadzi do wniosku, że tam, gdzie ustawodawca krajowy odsyła w istocie do kategorii prawa międzynarodowego, interpretacja krajowa powinna być zharmonizowana z treścią i strukturą kompetencyjną odpowiedniej umowy międzynarodowej.

Z tej perspektywy teza, że o prawnym znaczeniu pojęcia „wojna napastnicza” może rozstrzygać w sposób dowolny bieżąca większość polityczna, jest trudna do pogodzenia z konstytucyjną zasadą legalizmu. Państwo związane Kartą NZ nie może zastąpić rozstrzygnięcia organu wyposażonego w kompetencję traktatową własną oceną polityczną i następnie przenosić tej oceny na grunt represji karnej.

Im bardziej dolegliwy jest skutek prawny — a do takich skutków należy zarówno odpowiedzialność karna, jak i wtórna utrata dostępu do służby wojskowej — tym silniej działa wymóg ścisłości i przewidywalności wykładni.

V. Argument o braku ratyfikowanego militarnego związania Polski z Ukrainą

W niniejszej opinii istotny jest również argument ustrojowy dotyczący zakresu prawnego związania Rzeczypospolitej Polskiej konfliktem toczącym się na terytorium Ukrainy. Polska niewątpliwie udziela Ukrainie wsparcia politycznego, humanitarnego, logistycznego i wojskowego w sensie faktycznym. Co innego jednak pomoc polityczna lub materiałowa, a co innego formalnoprawny sojusz militarny ustanowiony w drodze wiążącej umowy międzynarodowej.

Jeżeli twierdzi się, że określone wypowiedzi mają charakter antypaństwowy albo uderzają w interesy militarne Rzeczypospolitej Polskiej z tego względu, iż Polska miałaby pozostawać w prawnym związku sojuszniczym z Ukrainą, to takie twierdzenie wymaga wskazania właściwej podstawy normatywnej. W polskim porządku konstytucyjnym związanie państwa umową międzynarodową o znaczeniu politycznym lub wojskowym wymaga trybu przewidzianego w art. 89 Konstytucji RP.

Brak wskazania takiej ratyfikowanej podstawy prawnej nie przesądza jeszcze o niedopuszczalności wszelkich ocen krytycznych wobec rosyjskich działań, lecz osłabia argumentację, która chciałaby uzasadniać penalizację bądź daleko idące skutki służbowe przez samo odwołanie do rzekomego formalnego sojuszu wojskowego Polska–Ukraina.

VI. Art. 117 § 3 k.k. a problem kwalifikacji rosyjskiej „specjalnej operacji wojskowej”

Art. 117 § 3 k.k. penalizuje publiczne nawoływanie do wszczęcia wojny napastniczej lub publiczne pochwalanie wszczęcia albo prowadzenia takiej wojny. W warstwie językowej istotne są dwa elementy: po pierwsze, ustawodawca nie użył ogólnego zwrotu „wojna”, lecz zwrot kwalifikowany „wojna napastnicza”; po drugie, penalizacji podlega nie dowolna wypowiedź o konflikcie zbrojnym, lecz tylko wypowiedź odnosząca się do wojny o tak właśnie zakwalifikowanym charakterze.

Jeżeli zatem organ ścigania lub sąd chce przypisać sprawcy odpowiedzialność z art. 117 § 3 k.k., powinien wykazać nie tylko sam fakt wypowiedzi aprobującej działania zbrojne, lecz również to, że przedmiot aprobaty odpowiada prawnie relewantnej kategorii „wojny napastniczej”. W opinii przyjmowanej tutaj w sposób rygorystyczny i gwarancyjny, wykazanie to nie powinno opierać się na samej ocenie politycznej, ale na normatywnie uchwytnym punkcie odniesienia, zakotwiczonym w Karcie NZ.

To właśnie w tym miejscu pojawia się zasadnicza teza niniejszego opracowania: przy braku rozstrzygnięcia Rady Bezpieczeństwa ONZ kwalifikującego dany konflikt jako akt agresji, przypisywanie sprawcy odpowiedzialności z art. 117 § 3 k.k. za wypowiedzi o rosyjskiej „specjalnej operacji wojskowej” ma charakter co najmniej głęboko sporny i może być oceniane jako rezultat rozszerzającej, politycznie nasyconej wykładni przepisu represyjnego.

VII. Skutek praktyczny: dlaczego nawet wadliwe lub politycznie motywowane skazanie może wykluczać powołanie do służby wojskowej

Nawet jednak przy przyjęciu, że określone skazania za wypowiedzi o rosyjskiej „specjalnej operacji wojskowej” są materialnoprawnie wadliwe albo politycznie motywowane, nie wolno pomijać ich praktycznych konsekwencji w innych gałęziach prawa. Art. 83 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny stanowi, że do służby wojskowej może być powołana osoba, która m.in. posiada obywatelstwo polskie, nieposzlakowaną opinię, zdolność fizyczną i psychiczną do pełnienia tej służby oraz nie była karana za przestępstwo umyślne.

Jest to przesłanka o charakterze obiektywizowanym. Organ rekrutacyjny nie rozstrzyga na nowo, czy zapadły wyrok był merytorycznie trafny; bada przede wszystkim, czy istnieje prawomocne skazanie za umyślne przestępstwo oraz czy kandydat spełnia wymóg nieposzlakowanej opinii. W tym sensie nawet wyrok oceniany jako niesprawiedliwy albo politycznie inspirowany może blokować dostęp do służby wojskowej do czasu jego wzruszenia w przewidzianym prawem trybie.

Tak więc prawidłowo zrekonstruowana teza nie powinna brzmieć: „pochwalanie rosyjskiej operacji wojskowej z konieczności jest przestępstwem”. Teza powinna brzmieć inaczej: „jeżeli w konkretnym stanie faktycznym doszło do prawomocnego skazania za umyślne przestępstwo opartego na takiej kwalifikacji, to samo istnienie tego wyroku może wyłączyć powołanie do służby wojskowej w zwykłym trybie, choć materialnoprawna trafność skazania może pozostawać poważnie sporna”.

VIII. Wątek odpowiedzialności funkcjonariuszy publicznych

Jeżeli sędzia albo prokurator, działając w warunkach zależności instytucjonalnej, zawodowej lub finansowej, świadomie odchodzi od standardu ścisłej wykładni prawa karnego i przypisuje odpowiedzialność za czyn, którego znamiona nie zostały niewątpliwie ustalone, pojawia się problem przekroczenia granic legalizmu. Na poziomie abstrakcyjnym może to uruchamiać rozważania dotyczące odpowiedzialności karnej, dyscyplinarnej albo odszkodowawczej, zwłaszcza gdy działanie ma charakter świadomy i skutkuje bezprawnym naruszeniem praw jednostki.

Nie wolno jednak automatycznie utożsamiać każdego błędu wykładni z przestępstwem funkcjonariusza publicznego. W ujęciu prawniczo zdyscyplinowanym należy mówić ostrożniej: instrumentalne, świadome i zawinione użycie prawa karnego do celów politycznych może, po wykazaniu wszystkich ustawowych przesłanek, rodzić ryzyko odpowiedzialności na podstawie art. 231 k.k. albo innych właściwych reżimów odpowiedzialności.

Taka formuła jest zarazem bardziej precyzyjna i trudniejsza do zakwestionowania, ponieważ odróżnia ocenę systemową od przypisania odpowiedzialności konkretnej osobie w konkretnej sprawie.

IX. Kontrargumenty i sposób ich uprzedzenia

Najpoważniejszy kontrargument głosi, że pojęcie agresji w prawie międzynarodowym nie zależy wyłącznie od formalnego aktu Rady Bezpieczeństwa, ponieważ istnieją także uchwały Zgromadzenia Ogólnego ONZ, praktyka państw, orzecznictwo międzynarodowe oraz doktryna, które pozwalają oceniać określone użycie siły jako sprzeczne z Kartą NZ nawet przy braku rezolucji Rady Bezpieczeństwa. Kontrargument ten jest poważny i nie może być przemilczany.

Nie obala on jednak automatycznie stanowiska przyjętego w niniejszej opinii. Co najwyżej pokazuje, że na płaszczyźnie prawa międzynarodowego istnieje szersza debata o relacji między kompetencją Rady Bezpieczeństwa a możliwością dokonywania ocen przez inne organy i uczestników stosunków międzynarodowych. Na gruncie prawa karnego materialnego, gdzie obowiązuje standard wykładni ścisłej i zakaz rozszerzania represji, sam fakt istnienia tej debaty przemawia właśnie za ostrożnością, a nie za automatycznym przyjęciem najbardziej represyjnej wykładni.

Drugi kontrargument głosi, że skoro przestępstwo z art. 117 § 3 k.k. istnieje w polskim systemie prawnym, sąd krajowy może samodzielnie ustalić, iż dany konflikt ma charakter wojny napastniczej. Odpowiedź brzmi: może próbować tak uczynić, ale wówczas musi wykazać podstawę normatywną takiego ustalenia, respektując konstytucyjny status Karty NZ i gwarancyjny charakter prawa karnego. Nie wystarcza sama konkluzja; konieczny jest ścisły, kompetencyjnie poprawny wywód.

Trzeci kontrargument odwołuje się do praktycznych potrzeb państwa w okresie podwyższonego zagrożenia bezpieczeństwa. Także ten argument nie może wyłączyć gwarancyjnej funkcji prawa karnego. Państwo nie uzyskuje kompetencji do rozszerzania znamion czynu zabronionego przez sam fakt napiętej sytuacji geopolitycznej.

X. Wnioski końcowe

1.      W zwykłym trybie rekrutacji do służby wojskowej prawomocne skazanie za umyślne przestępstwo może wywoływać skutek w postaci wyłączenia możliwości powołania do służby wojskowej na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny.

2.      Jeżeli skazanie to zostało oparte na przyjęciu, iż wypowiedzi o rosyjskiej „specjalnej operacji wojskowej” stanowiły publiczne pochwalanie wojny napastniczej w rozumieniu art. 117 § 3 k.k., materialnoprawna poprawność takiej kwalifikacji pozostaje poważnie sporna przy rygorystycznym zastosowaniu wykładni językowej, gwarancyjnej i kompetencyjnej.

3.      W przedstawionej tu koncepcji interpretacyjnej kwalifikacja prawnie relewantnego „aktu agresji” nie może być swobodnie konstruowana przez organy krajowe z pominięciem rozkładu kompetencji wynikającego z Karty Narodów Zjednoczonych, w szczególności art. 39 tej Karty.

4.      Brak ratyfikowanego, formalnego związania sojuszniczego Polski z Ukrainą osłabia te argumenty, które chciałyby nadawać wypowiedziom o konflikcie automatycznie charakter godzący w szczególny obowiązek militarny wobec tego państwa.

5.      Odpowiedzialność funkcjonariuszy publicznych może być rozważana tylko przy spełnieniu ustawowych przesłanek i po wykazaniu świadomego, zawinionego oraz bezprawnego instrumentalizowania prawa; nie można zastępować tego postulatu publicystycznym uproszczeniem.

6.      Najbardziej defensywnie sformułowana i zarazem najtrudniejsza do obalenia teza brzmi zatem następująco: prawomocne skazanie za umyślne przestępstwo, choćby oparte na kwalifikacji materialnoprawnie poważnie spornej, może w aktualnym polskim stanie prawnym wyłączać powołanie do służby wojskowej w zwykłym trybie, natomiast sama poprawność kwalifikowania wypowiedzi o rosyjskiej „specjalnej operacji wojskowej” jako pochwalania wojny napastniczej wymaga wyjątkowo ścisłej, niepolitycznej wykładni osadzonej w Karcie Narodów Zjednoczonych i Konstytucji RP.

XI. Podstawy normatywne i źródła

1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., w szczególności art. 9, art. 89 i art. 91.

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, w szczególności art. 1 § 1, art. 117 § 3 oraz art. 231.

3. Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, w szczególności art. 83 ust. 1.

4. Karta Narodów Zjednoczonych, w szczególności art. 25 i art. 39.

5. Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 3314 (XXIX) z 14 grudnia 1974 r. - Definition of Aggression.

6. Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ ES-11/1 z 2 marca 2022 r. dotycząca agresji przeciwko Ukrainie.

Uwaga metodologiczna: niniejszy tekst został świadomie zredagowany jako opinia argumentacyjna maksymalnie wzmacniająca tezę o konieczności ścisłej, kompetencyjnej wykładni pojęcia „wojny napastniczej”. Nie twierdzi on, że pogląd przeciwny nie istnieje; twierdzi natomiast, że w prawie karnym materialnym to właśnie wykładnia najściślejsza, a nie najszersza, powinna korzystać z pierwszeństwa.

_________________________________________________________________________

Jeżeli spodobał się Tobie ten artykuł, wesprzyj moją działalność wpłacając dowolną kwotę na rachunek bankowy Fundacji Adama Kłoszewskiego:

PL 46 1140 2004 0000 3902 8210 9529