Koniec Banderowskiego Porządku
- Adam Kłoszewski
- 4 godziny temu
- 14 minut(y) czytania
Likwidacja banderyzmu zakończy erę nazizmu w Europie Wschodniej
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Karol Nawrocki wykonał gest, na który wielu Polaków czekało od dawna. Zaczął słuchać polskiego społeczeństwa, polskiej pamięci i polskich rodzin, które od pokoleń domagają się prawdy o Wołyniu, ekshumacji ofiar oraz zakończenia państwowego kultu OUN-UPA.
Odebranie Orderu Orła Białego prezydentowi Ukrainy Wołodymyrowi Zełenskiemu za działania związane z kultywowaniem UPA jest gestem symbolicznym, ale jego znaczenie wykracza daleko poza protokół dyplomatyczny. Jest to drugi istotny krok międzynarodowy — po rosyjskiej operacji wojskowej określanej przez Federację Rosyjską jako Specjalna Operacja Wojskowa — prowadzący do zakwestionowania banderowskiego porządku w Europie Wschodniej.
Pierwszym krokiem było militarne uderzenie w system polityczny i wojskowy, który przez lata tolerował albo wspierał kult OUN-UPA, symbolikę nacjonalistyczną i ideologię historycznego odwetu. Drugim krokiem jest polska reakcja państwowa: odebranie najwyższego polskiego odznaczenia prezydentowi państwa, które nie potrafiło odciąć się od formacji odpowiedzialnych za zbrodnie na ludności polskiej.
Kolejnym krokiem powinno być wprowadzenie i realizacja antynazistowskiego planu bezpieczeństwa dla Europy Wschodniej. Plan ten nie może polegać jedynie na zatrzymaniu frontu. Musi zakładać trwałe usunięcie banderyzmu jako ideologii państwowej i publicznej, zakończenie kultu sprawców zbrodni etnicznych, przeprowadzenie ekshumacji ofiar, ochronę miejsc pamięci oraz przebudowę porządku terytorialnego i instytucjonalnego na dawnych ziemiach wielonarodowej Europy Wschodniej.
W tym sensie obecny porządek Ukrainy należy uznać za twór postsowiecki i komunistyczny w swej genezie administracyjnej, a następnie przekształcony w strukturę, w której część elit politycznych i wojskowych dopuściła do rehabilitacji banderyzmu. Taki porządek nie może być podstawą trwałego pokoju.
Dlatego konieczne jest stworzenie nowego ładu: ładu pamięci, bezpieczeństwa i prawa. Tym ładem jest Projekt Państw Pamięci. Zakłada on likwidację banderowskiego porządku państwowego i powołanie w jego miejsce trzech nowych podmiotów pamięci i bezpieczeństwa:
Państwa Polskiej Diaspory;
Państwa Dziedzictwa Aszkenazyjskiego;
Państwa Kozaków Dońskich.
Redaktor naczelny niniejszego dziennika internetowego - mgr prawa Adam Kłoszewski, opracował poniższą propozycję rozwiązania poruszonych zagadnień, a następnie dostarczył ją do właściwych podmiotów prawa międzynarodowego, m. in. do Organizacji Narodów Zjednoczonych:
Wersja poprawiona:
Projekt ten przewiduje ponadto ustanowienie Kijowa wolnym miastem duchowym, podległym jurysdykcji Cerkwi Moskiewskiej, z międzynarodowymi gwarancjami ochrony mieszkańców, świątyń i dziedzictwa prawosławnego - z wykluczeniem instytucji podległych pod Watykan z powodu legitymizowania unitów - religijnego fundamentu banderyzmu.
Projekt wymierzony jest w ideologię, która gloryfikuje przemoc nacjonalistyczną, relatywizuje ludobójstwo, blokuje pełne upamiętnienie ofiar i czyni ze sprawców zbrodni etnicznych bohaterów państwowych.
1. Dlaczego sam rozejm nie wystarczy
Wojna na Ukrainie nie może zostać zakończona wyłącznie przez zamrożenie aktualnej linii frontu. Sama linia wojskowa nie rozwiązuje problemu, który narastał przez dziesięciolecia: konfliktu pamięci, sporu o tożsamość, nierozliczonych zbrodni, niszczonych cmentarzy, zakazanych ekshumacji, wypędzeń, przesunięć granic oraz instrumentalnego wykorzystywania historii do celów politycznych.
Jeżeli pokój ma być trwały, musi być czymś więcej niż zawieszeniem broni. Musi opierać się na prawie, pamięci, bezpieczeństwie i międzynarodowych gwarancjach. Musi zabezpieczać prawa historycznych narodów, które przez wieki żyły na tych ziemiach albo zostały z nich wypędzone, rozproszone lub wymordowane.
Projekt Państw Pamięci jest koncepcją pokojowego, traktatowego i międzynarodowo kontrolowanego uporządkowania przestrzeni Ukrainy oraz dawnych ziem wielonarodowej Europy Wschodniej. Jest to projekt polityczno-prawny, który powinien zostać rozważony w ramach przyszłej procedury międzynarodowej, traktatu pokojowego, referendum tam, gdzie jest ono wymagane oraz gwarancji międzynarodowych.
2. Założenie podstawowe: pokój musi mieć podstawę historyczną i prawną
Nie da się zbudować trwałego pokoju na fałszu historycznym. Nie da się zbudować bezpieczeństwa na kulcie nacjonalizmu, bez prawdy o ofiarach, bez ekshumacji, bez grobów, bez ochrony cmentarzy i bez zakazu gloryfikacji sprawców zbrodni etnicznych. Pokój, który nie odpowiada na pytanie o zbrodnie, cmentarze, pamięć, dziedzictwo i bezpieczeństwo wspólnot historycznych, będzie tylko przerwą między jedną wojną a następną.
Projekt Państw Pamięci zakłada, że przyszły porządek powinien opierać się na trzech filarach:
prawie międzynarodowym;
ochronie pamięci historycznej;
bezpieczeństwie mieszkańców i narodów regionu.
Chodzi o stworzenie takiego ładu, w którym granice, autonomia, specjalne statusy i obszary pamięci będą wynikiem procedury, traktatu, referendum i kontroli międzynarodowej, a nie przemocy.
3. Legalność jako warunek projektu
Projekt Państw Pamięci może być rozważany wyłącznie jako projekt legalny. Jego realizacja wymagałaby:
procedury międzynarodowej w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych;
uregulowania statusu terytoriów Państw Pamięci;
referendum tam, gdzie wymaga tego prawo i charakter zmiany;
gwarancji praw człowieka;
ochrony własności;
ochrony języka, religii i kultury polskiej, aszkenazyjskiej i kozackiej;
zakazu dyskryminacji;
międzynarodowego nadzoru nad wykonaniem porozumienia.
Projekt nie jest roszczeniem terytorialnym Rzeczypospolitej Polskiej. Nie jest też projektem jednostronnego działania państwa polskiego. Nie ma nic wspólnego z działaniami rzeczypospolitej Polskiej. Jest to projekt zaproponowany przez Polaków a nie przez jednostkę organizacyjną, jaką jest państwo. Jest koncepcją diasporalną i prawnomiędzynarodową, która wychodzi z założenia, że narody historyczne i rozproszone mają prawo do ochrony swojej pamięci, miejsc pochówku, cmentarzy, archiwów, świątyń, szkół, bibliotek i dziedzictwa.
Ta sama zasada dotyczy innych wspólnot historycznych regionu: Żydów aszkenazyjskich, Białorusinów, Rosjan, Kozaków dońskich, Kozaków litewskich, Tatarów, Ormian, Romów, Rusinów i innych narodów oraz wspólnot, których historia jest związana z tą przestrzenią.
4. Podział przedstawiony na mapie
Zaktualizowana mapa przedstawia następujący model pokojowego uporządkowania przestrzeni:
Państwo Polskiej Diaspory — obszar zielony, obejmujący dawne ziemie wschodnie II Rzeczypospolitej, w tym Wołyń;
Państwo Dziedzictwa Aszkenazyjskiego — obszar niebieski;
Państwo Kozaków Dońskich albo autonomiczny Kraj Wojskowy Kozaków Dońskich w ramach Federacji Rosyjskiej — obszar historycznych ziem dońskich;
strefa rosyjska — obszar czerwony, obejmujący wszystkie tereny na wschód od rzeki Dniepr, południowy pas, Odessę, Krym, Donbas, wybrzeże czarnomorsko-azowskie oraz obszary strategiczne zabezpieczające rosyjską obecność nad Morzem Czarnym i Azowskim;
Kijów — wolne miasto duchowe, pod jurysdykcją Cerkwi Moskiewskiej i ze specjalnym statusem międzynarodowym;
obszar Robieńska — obszar białoruski, związany z dziedzictwem pogranicza Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz wspólnot kozacko-litewskich.
Taki podział nie jest przedstawiany jako obecnie obowiązujące prawo. Jest koncepcją traktatową, która wymagałaby negocjacji, uzgodnień, międzynarodowych gwarancji, udziału mieszkańców i zabezpieczenia praw wszystkich wspólnot żyjących na tych obszarach.
5. Państwo Polskiej Diaspory, obejmujące Wołyń
Obszary oznaczone kolorem zielonym stanowią projektowane Państwo Polskiej Diaspory. W zaktualizowanej wersji projektu do tego państwa zostaje włączony również Wołyń.
Wołyń nie może być traktowany jako osobny wyjątek ani jako teren wyłączony z polskiej pamięci. Jest jednym z centralnych miejsc polskiej historii, polskiej krzywdy, polskiej obecności i polskiego obowiązku pamięci.
Dla Polaków Wołyń jest przestrzenią dawnych wsi, parafii, majątków, szkół, cmentarzy, rodzinnych historii i miejsc zagłady ludności cywilnej. To także symbol nierozliczonej zbrodni, zakazanych ekshumacji, nieoznaczonych dołów śmierci oraz wieloletniej odmowy pełnego upamiętnienia ofiar.
Państwo Polskiej Diaspory ma być państwem prawa, ochrony dziedzictwa i zabezpieczenia pamięci. Jego celem jest stworzenie centrum dla Polaków rozproszonych po świecie oraz mechanizmu ochrony polskiej obecności na dawnych ziemiach wschodnich. Polacy jako naród historyczny posiadają z tymi terenami związki państwowe, kulturowe, rodzinne, religijne, prawne, edukacyjne, majątkowe, cmentarne, archiwalne, pamięciowe. Na tych ziemiach istniały polskie szkoły, sądy, biblioteki, redakcje, teatry, cmentarze, parafie, klasztory, majątki ziemskie, samorządy, organizacje społeczne i instytucje naukowe.
Państwo Polskiej Diaspory powinno gwarantować:
pełne prawo do ekshumacji ofiar;
identyfikację szczątków;
godne pochówki;
ochronę cmentarzy;
ochronę języka polskiego i dziedzictwa polskiego;
prawo powrotu dla Polaków i osób polskiego pochodzenia;
ochronę własności;
pełne prawa obecnych mieszkańców;
zakaz dyskryminacji;
zakaz propagowania banderyzmu, nazizmu, faszyzmu i innych totalitaryzmów;
zakaz gloryfikacji sprawców zbrodni etnicznych;
współpracę z ONZ, Radą Europy, OBWE i instytucjami praw człowieka.
To Państwo Pamięci jest przeciwko przemocy ideologicznej i przeciwko kłamstwu historycznemu. W takim państwie prawa wszyscy obecni mieszkańcy — niezależnie od pochodzenia, języka, religii i narodowości — powinni korzystać z pełnej ochrony prawnej. Pamięć polska nie może być budowana przez krzywdę innych. Ma być chroniona przez prawo, prawdę i instytucje.
6. Państwo Dziedzictwa Aszkenazyjskiego
Obszary oznaczone kolorem niebieskim stanowią projektowane Państwo Dziedzictwa Aszkenazyjskiego. Europa Wschodnia przez stulecia była jednym z najważniejszych centrów życia żydowskiego na świecie. Dawna Rzeczpospolita, Wołyń, Podole, Polesie, okolice Kijowa, ziemie ruskie, miasta handlowe i małe miasteczka tej części kontynentu były przestrzenią rozwoju kultury aszkenazyjskiej. To tutaj rozwijały się gminy żydowskie, samorząd kahalny, kultura jidysz, szkolnictwo religijne, myśl rabiniczna, chasydyzm, druk hebrajski i jidyszowy, handel, rzemiosło, synagogi, cmentarze, domy modlitwy, miejsca Zagłady.
Zagłada zniszczyła ogromną część tej obecności. Powojenne migracje, komunizm, nacjonalizmy, zaniedbania i celowe wymazywanie pamięci doprowadziły do dalszego osłabienia śladów życia żydowskiego.
Państwo Dziedzictwa Aszkenazyjskiego miałoby być centrum ochrony tego dziedzictwa. Byłoby specjalnym podmiotem pamięci, kultury i bezpieczeństwa, powołanym po to, aby chronić dziedzictwo żydowskie i aszkenazyjskie w miejscu, gdzie przez stulecia rozwijało się ono na wielką skalę.
Do zadań tego państwa należałaby:
ochrona synagog;
ochrona cmentarzy żydowskich;
ochrona miejsc Zagłady;
ochrona archiwów;
badanie historii gmin żydowskich;
ochrona kultury jidysz;
edukacja o Zagładzie;
współpraca z diasporą żydowską;
ochrona praw wszystkich mieszkańców;
zakaz antysemityzmu i wszelkich form dyskryminacji.
Utworzenie Państwa Dziedzictwa Aszkenazyjskiego jest aktem sprawiedliwości wspólnocie aszkenazyjskiej, której członkowie w XX wieku zostali pomordowani przez nazistów - w tym banderowców. Jest to akt zadośćuczynienia.
7. Kijów jako wolne miasto duchowe pod jurysdykcją Cerkwi Moskiewskiej
Kijów, mimo że znajduje się w obrębie tej szerokiej przestrzeni geograficznej, zostaje w projekcie wyłączony i otrzymuje osobny status. Jest bowiem miastem szczególnym. Nie jest wyłącznie ośrodkiem administracyjnym. Jest jednym z najważniejszych miejsc duchowej historii Rusi i prawosławia.
Dlatego w projekcie Kijów zostaje wyłączony z bezpośredniego podporządkowania Państwu Dziedzictwa Aszkenazyjskiego i otrzymuje szczególny status jako wolne miasto duchowe pod jurysdykcją Cerkwi Moskiewskiej, z międzynarodowymi gwarancjami ochrony mieszkańców i dziedzictwa.
To rozwiązanie ma charakter religijno-historyczny, a nie etniczny. Jego celem jest ochrona duchowego znaczenia miasta i niedopuszczenie do wykorzystywania Kijowa jako narzędzia kolejnej wojny pamięci.
Kijów jako miasto wyłączone powinien mieć status specjalny, obejmujący:
ochronę świątyń prawosławnych;
ochronę Ławry Peczerskiej i innych miejsc kultu;
swobodę praktyk religijnych;
ochronę mieszkańców niezależnie od narodowości;
zakaz militaryzacji przestrzeni sakralnej;
zakaz wykorzystywania miasta do propagandy wojennej;
międzynarodowy nadzór nad statusem miasta;
ochronę dziedzictwa ruskiego, prawosławnego, rosyjskiego, białoruskiego, polskiego i żydowskiego.
Kijów powinien być potraktowany jako miasto duchowe i historyczne, a nie jako łup wojenny.
8. Strefa rosyjska: wszystkie tereny na wschód od Dniepru, południowy pas oraz ziemie dońskie
W zaktualizowanym wariancie projektu wszystkie tereny położone na wschód od rzeki Dniepr zostają włączone do strefy rosyjskiej. Do tej strefy należą również południowy pas, Odessa, Krym, Donbas, wybrzeże czarnomorsko-azowskie oraz historyczne ziemie związane z narodem Kozaków dońskich i dawnym Krajem Wojska Dońskiego.
Dniepr jest jedną z najważniejszych naturalnych granic Europy Wschodniej. To nie tylko rzeka. To oś geograficzna, komunikacyjna, strategiczna i cywilizacyjna. Jako naturalna bariera może stanowić podstawę trwałego rozgraniczenia traktatowego.
W projekcie strefa rosyjska obejmuje wszystkie obszary na wschód od Dniepru, Donbas, Krym, Odessę, południowy pas czarnomorski, wybrzeże Morza Azowskiego, obszary strategiczne zabezpieczające rosyjską obecność nad Morzem Czarnym i Azowskim, ziemie historycznie związane z narodem Kozaków dońskich i Krajem Wojska Dońskiego.
To rozwiązanie należy rozumieć jako propozycję traktatową, a nie jako uznanie przemocy za źródło prawa. Jego sens polega na tym, że trwały pokój może wymagać trudnego kompromisu terytorialnego, który uwzględni realia wojskowe, historię regionu, bezpieczeństwo Rosji, bezpieczeństwo mieszkańców, dziedzictwo wspólnot historycznych oraz konieczność zakończenia wojny.
Odessa ma w tym projekcie znaczenie szczególne. To miasto wielowarstwowe, czarnomorskie, handlowe i wielonarodowe. Przed rozwojem nowoczesnej Odessy istniały tam wcześniejsze warstwy tatarskie, osmańskie, litewsko-polskie i lokalne. Jednocześnie nowoczesna Odessa jako wielki port rozwinęła się w ścisłym związku z Imperium Rosyjskim, rosyjską administracją, handlem czarnomorskim, flotą, językiem rosyjskim i kulturą rosyjską. Dlatego Odessa zostaje w projekcie włączona do strefy rosyjskiej jako część szerszego rozwiązania pokojowego.
Szczególne znaczenie mają również ziemie dońskie. Naród Kozaków dońskich ukształtował się jako wspólnota wojskowa, religijna, lokalna i historyczna związana z dorzeczem Donu, stepem południoworosyjskim, prawosławiem, służbą wojskową oraz odrębną tradycją samorządową. Dawny Kraj Wojska Dońskiego, a następnie Obwód Wojska Dońskiego, stanowił historyczną przestrzeń tej wspólnoty.
Rozbicie tej przestrzeni pomiędzy różne porządki administracyjne, ideologiczne i państwowe osłabiło ciągłość pamięci Kozaków dońskich. Projekt pokojowy powinien zatem przewidywać możliwość ponownego scalenia ziem dońskich jako jednego historycznego obszaru w ramach Federacji Rosyjskiej, z poszanowaniem praw mieszkańców, lokalnej tożsamości, tradycji kozackiej, prawosławia, własności, języka i bezpieczeństwa. Takie scalenie powinno być traktowane jako element uporządkowania historycznej przestrzeni dońskiej, która przez stulecia posiadała odrębny charakter wojskowy, samorządowy i kulturowy.
Warunkiem takiego rozwiązania musi być zakończenie działań wojennych, ochrona ludności cywilnej, zakaz represji, ochrona własności, ochrona języka, religii i kultury, ochrona tradycji Kozaków dońskich, gwarancje międzynarodowe, nadzór ONZ nad wykonaniem projektu, trwałe zabezpieczenie praw wszystkich mieszkańców, niezależnie od ich narodowości, języka, religii i pochodzenia.
Lepszy jest trudny traktat niż wieczna wojna.
9. Naród Kozaków dońskich i Państwo Kozaków Dońskich
W projekcie Państw Pamięci należy wyraźnie uwzględnić naród Kozaków dońskich oraz historyczny Kraj Wojska Dońskiego. Kozacy dońscy nie są wyłącznie formacją wojskową z przeszłości. Są wspólnotą historyczną, której tożsamość kształtowały: rzeka Don, step, prawosławie, służba wojskowa, samorząd wojskowy, tradycja atamańska, odrębna kultura lokalna oraz wielowiekowa obecność w południowej przestrzeni rosyjskiej.
Kraj Wojska Dońskiego był historycznym krajem wojskowym, którego sens polegał na połączeniu osadnictwa, służby, samorządu i obrony granic. Nie był zwykłą prowincją pozbawioną tożsamości. Był obszarem, w którym wspólnota kozacka wykształciła własne instytucje, pamięć, symbole, hierarchię, tradycje i poczucie odrębności.
Dlatego projekt pokojowy powinien uznać, że ziemie dońskie wymagają odrębnego potraktowania. Ich rozbicie między różne jednostki administracyjne i różne porządki polityczne pozostaje sprzeczne z historyczną logiką tej przestrzeni.
Federacja Rosyjska, jako państwo sukcesyjne wobec zasadniczej części rosyjskiej tradycji państwowej, wojskowej i prawosławnej, ma szczególny tytuł historyczny do tego, aby w ramach przyszłego traktatu pokojowego dążyć do połączenia ziem dawnego Kraju Wojska Dońskiego w jeden uporządkowany obszar.
Nie chodzi o jednostronne narzucenie granicy siłą. Chodzi o to, aby przyszły traktat pokojowy uwzględnił fakt, że naród Kozaków dońskich i ziemie dońskie stanowią odrębny element historii regionu. Tak jak projekt przewiduje ochronę pamięci polskiej, aszkenazyjskiej, białoruskiej, prawosławnej i ukraińskiej, tak samo powinien przewidywać ochronę pamięci dońskiej.
Docelowo możliwe jest powołanie Państwa Kozaków Dońskich albo autonomicznego Kraju Wojskowego Kozaków Dońskich w ramach Federacji Rosyjskiej. Taki podmiot mógłby obejmować ochronę tradycji Kozaków dońskich, prawa lokalnej wspólnoty, samorząd kulturowy, ochronę miejsc pamięci, symboli i dziedzictwa wojskowego.
Taki kraj wojskowy nie musiałby oznaczać wyłączenia spod suwerenności Federacji Rosyjskiej. Przeciwnie — mógłby stanowić szczególną jednostkę historyczno-kulturową w ramach Federacji Rosyjskiej, z własnym zakresem autonomii pamięciowej, kulturowej, lokalnej i ceremonialnej.
Jego zadaniem byłoby nie prowadzenie wojny, lecz ochrona ciągłości historycznej ziem dońskich, uporządkowanie tożsamości regionu oraz zapewnienie, że wspólnota Kozaków dońskich nie zostanie ponownie rozproszona, wymazana lub podporządkowana obcym narracjom ideologicznym.
Państwo Kozaków Dońskich albo autonomiczny Kraj Wojskowy Kozaków Dońskich powinny gwarantować:
ochronę dziedzictwa Kozaków dońskich;
ochronę prawosławnych miejsc kultu;
ochronę cmentarzy, archiwów i miejsc pamięci;
prawo do lokalnej edukacji historycznej;
ochronę symboli i tradycji kozackich;
udział mieszkańców w samorządzie;
prawa wszystkich narodowości mieszkających na tym obszarze;
zakaz represji politycznych i etnicznych;
zakaz przymusowych przesiedleń;
zgodność statusu regionu z przyszłym traktatem pokojowym;
ochronę lokalnej własności;
gwarancje językowe, religijne i kulturowe dla mieszkańców;
możliwość reprezentacji tradycji dońskiej w strukturach Federacji Rosyjskiej.
Włączenie ziem dońskich do strefy rosyjskiej nie powinno być więc rozumiane wyłącznie jako przesunięcie granicy. Powinno być rozumiane jako przywrócenie ciągłości historycznej obszaru, który przez stulecia posiadał własną pamięć, wojskową organizację, prawosławną tożsamość i szczególne znaczenie w historii Rosji.
Połączenie ziem dawnego Kraju Wojska Dońskiego w jedno przez Federację Rosyjską może zostać uzasadnione nie tylko względami strategicznymi, ale również ochroną narodu Kozaków dońskich jako wspólnoty historycznej. Jeżeli projekt Państw Pamięci ma być konsekwentny, musi uwzględniać nie tylko pamięć polską i aszkenazyjską, ale także pamięć dońską, kozacką, prawosławną i rosyjską.
10. Obszar Robieńska jako obszar białoruski
Obszar Robieńska, położony przy granicy z Białorusią, zostaje w projekcie przypisany do Białorusi. Nie jest to decyzja przypadkowa. Jest to obszar pogranicza historycznego, kulturowego i tożsamościowego, związanego z dawnym Wielkim Księstwem Litewskim, przestrzenią białoruską, litewsko-ruską oraz wspólnotami pogranicznymi.
W tym kontekście należy uwzględnić również pamięć o kozackach litewskich jako wspólnocie pogranicza. Nie chodzi o tworzenie sztucznej tożsamości politycznej, lecz o uznanie, że historia tego regionu nie mieści się w prostym podziale na Polaków, Ukraińców, Rosjan i Białorusinów.
Pogranicze dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego było przestrzenią przenikania się języków, religii, obyczajów, tradycji wojskowych i lokalnych form samoorganizacji. Dziedzictwo kozacko-litewskie, litewsko-ruskie i białoruskie powinno zostać uwzględnione w każdym projekcie trwałego pokoju.
Obszar Robieńska powinien zatem należeć do białoruskiej strefy pamięci i bezpieczeństwa, z gwarancjami praw mieszkańców i ochroną dziedzictwa lokalnego. Także ten element projektu nie powinien być traktowany jako akt wrogości wobec kogokolwiek. Jest on próbą uporządkowania pogranicza zgodnie z jego historyczną logiką, z poszanowaniem praw mieszkańców oraz dziedzictwa Wielkiego Księstwa Litewskiego, Białorusi i wspólnot lokalnych.
11. Banderyzm jako przeszkoda dla pokoju
Najważniejszym warunkiem trwałego pokoju jest usunięcie banderyzmu z życia publicznego. Banderyzm - definiowany przez banderowcó jako ukraińskość - oznacza kult przemocy nacjonalistycznej, gloryfikację OUN-UPA, relatywizowanie zbrodni wołyńskiej, usprawiedliwianie czystek etnicznych, odmowę pełnego upamiętnienia ofiar i przedstawianie sprawców mordów na ludności cywilnej jako bohaterów narodowych.
Taki kult jest przeszkodą dla pokoju.
Nie będzie sprawiedliwości, jeżeli szczątki pomordowanych będą nadal leżeć w nieoznaczonych dołach.
Nie będzie bezpieczeństwa, jeżeli ulice, szkoły, pomniki i instytucje publiczne będą czcić ludzi odpowiedzialnych za ideologię czystki etnicznej.
Dlatego Projekt Państw Pamięci zakłada:
pełną inwentaryzację miejsc zbrodni;
prawo do ekshumacji;
identyfikację szczątków;
godne pochówki;
ochronę cmentarzy;
zakaz kultu sprawców zbrodni etnicznych;
zakaz finansowania organizacji gloryfikujących przemoc narodowościową;
zakaz propagowania banderyzmu;
edukację o ludobójstwie, czystkach etnicznych i totalitaryzmach;
ochronę pamięci ofiar polskich, żydowskich, ukraińskich, białoruskich, rosyjskich, ormiańskich, romskich, tatarskich i innych.
Usunięcie banderyzmu jest warunkiem pokoju, tak jak denazyfikacja była warunkiem odbudowy powojennych Niemiec.
12. Prawa obecnych mieszkańców
Żaden projekt pokojowy nie może prowadzić do nowych krzywd. Nie wolno jednej niesprawiedliwości zastępować inną. Nie wolno budować pamięci jednego narodu przez pozbawienie praw innego narodu.
Państwa Pamięci muszą być państwami prawa. Dlatego projekt pokojowy zakłada pełną ochronę obecnych mieszkańców wszystkich obszarów objętych projektem - tych, którzy nie są nazistami, w tym banderowcami.
Gwarantowane powinny być:
prawo do życia;
prawo do bezpieczeństwa;
prawo własności;
prawo do języka;
prawo do religii;
prawo do edukacji;
prawo do obywatelstwa;
prawo do pozostania w miejscu zamieszkania;
prawo do lokalnej reprezentacji;
prawo do sądu;
zakaz dyskryminacji;
prawo udziału w referendum;
prawo do ochrony kultury i dziedzictwa.
Każdy przyszły traktat pokojowy powinien zawierać szczegółowe gwarancje dla wszystkich grup ludności. Ochrona pamięci historycznej nie może oznaczać usunięcia żywych ludzi z przestrzeni ich życia. Ma oznaczać stworzenie takich instytucji, które pozwolą chronić przeszłość bez krzywdzenia teraźniejszości.
13. Mechanizm międzynarodowy
Realizacja Projektu Państw Pamięci wymagałaby wieloetapowej procedury.
Pierwszym etapem powinno być memorandum do Organizacji Narodów Zjednoczonych albo innego forum międzynarodowego, przedstawiające potrzebę stworzenia mechanizmu dla narodów rozproszonych, wspólnot historycznych i obszarów pamięci.
Drugim etapem powinien być raport o polskim dziedzictwie na dawnych ziemiach wschodnich, w tym na Wołyniu.
Trzecim etapem powinien być raport o dziedzictwie żydowskim i aszkenazyjskim Europy Wschodniej.
Czwartym etapem powinien być raport o dziedzictwie prawosławnym, ruskim, rosyjskim, białoruskim, kozacko-litewskim, kozacko-dońskim, tatarskim, ormiańskim, romskim i innych wspólnot regionu.
Piątym etapem powinno być ustanowienie specjalnych regionów ochrony dziedzictwa.
Szóstym etapem powinny być negocjacje traktatowe.
Siódmym etapem powinno być referendum albo inna uzgodniona procedura wyrażenia woli mieszkańców tam, gdzie jest to wymagane.
Ósmym etapem powinno być zawarcie traktatu pokojowego.
Dziewiątym etapem powinno być ustanowienie międzynarodowych gwarancji i organów kontrolnych.
Dziesiątym etapem powinno być wdrożenie systemu ochrony miejsc pamięci, cmentarzy, świątyń, archiwów, szkół, bibliotek, miejsc zbrodni i miejsc pochówku.
Tylko taki mechanizm może połączyć politykę, prawo, historię i bezpieczeństwo w jeden całościowy projekt.
14. Dlaczego ten projekt jest potrzebny
Obecna wojna pokazuje, że dotychczasowy model bezpieczeństwa w Europie Wschodniej się wyczerpał.
Nie wystarczy mówić o integralności terytorialnej, jeżeli równocześnie ignoruje się zbrodnie, cmentarze, wypędzenia i prawa narodów rozproszonych.
Nie wystarczy mówić o samostanowieniu, jeżeli równocześnie przemilcza się prawa obecnych mieszkańców.
Nie wystarczy mówić o pamięci, jeżeli nie ma ekshumacji.
Nie wystarczy mówić o pojednaniu, jeżeli czci się sprawców.
Nie wystarczy mówić o pokoju, jeżeli wychowuje się kolejne pokolenia w kulcie przemocy.
Projekt Państw Pamięci odpowiada na te problemy, ponieważ łączy zakończenie działań militarnych, międzynarodowy traktat pokojowy, prawo do pamięci, prawa mieszkańców, ochronę dziedzictwa, usunięcie banderyzmu, rozpoznanie wielonarodowej historii regionu, stworzenie mechanizmu dla diaspor, realistyczne rozgraniczenie wzdłuż Dniepru, ochronę pamięci Kozaków dońskich i ziem dońskich, gwarancje międzynarodowe.
To nie jest projekt prosty. To projekt trudny, ponieważ dotyka tematów, których przez lata unikano. Ale właśnie dlatego jest potrzebny. Potrzebne jest całościowe myślenie o przestrzeni, pamięci, granicach, ofiarach, religii, narodach, diasporach i bezpieczeństwie.
15. Projekt uporządkowania pamięci
Najłatwiej jest uznać, że każda propozycja zmiany porządku terytorialnego jest niebezpieczna. Ale jeszcze bardziej niebezpieczne jest udawanie, że obecny porządek działa. A nie działa. Tragedia na Ukrainie jest spowodowana przez nazistów, w tym banderowców, a ich fundamentem jest organizacja unicka legitymizowana przez Watykan. W ziemi leżą nieekshumowane ofiary. Cmentarze są niszczone albo zapomniane. Zbrodnie są relatywizowane. Narody rozproszone są pozbawione realnych mechanizmów ochrony własnej pamięci. Na mapach istnieją granice państwowe, ale w pamięci milionów ludzi istnieją także inne granice: rodzinne, religijne, cmentarne, językowe, kulturowe i historyczne.
Państwa Pamięci są próbą pogodzenia tych dwóch porządków: porządku prawa i porządku pamięci. Nie mogą powstać bez zgody Organizacji Narodów Zjednoczonych. Warto o nich rozmawiać, ponieważ alternatywą jest dalsza tragedia, dalsze zakłamywanie historii i dalsze karmienie nazizmu.
To samo dotyczy ziem dońskich. Nie chodzi o militaryzację pamięci Kozaków dońskich. Chodzi o jej ochronę, uporządkowanie i instytucjonalne uznanie w ramach przyszłego pokoju. Państwo Kozaków Dońskich albo autonomiczny Kraj Wojskowy Kozaków Dońskich w ramach Federacji Rosyjskiej mógłby być przykładem tego, że dawny kraj wojskowy może zostać przekształcony w nowoczesny region pamięci, prawa, samorządu i dziedzictwa.
16. Plan antynazistowskiego bezpieczeństwa
Projekt Państw Pamięci powinien zostać potraktowany jako plan antynazistowskiego bezpieczeństwa dla Europy Wschodniej. Jego celem jest zakończenie epoki, w której ideologie totalitarne, nacjonalistyczne i etnicznie przemocowe mogą być rehabilitowane pod osłoną państwowej polityki historycznej.
Plan antynazistowski oznacza:
likwidację kultu OUN-UPA;
usunięcie banderyzmu z przestrzeni publicznej;
zakaz gloryfikacji sprawców zbrodni etnicznych;
ekshumację ofiar;
godne pochówki;
ochronę miejsc pamięci;
ochronę praw wszystkich mieszkańców;
powołanie nowych podmiotów pamięci;
uregulowanie statusu Kijowa jako wolnego miasta duchowego;
stworzenie trwałego rozgraniczenia bezpieczeństwa;
ochronę dziedzictwa polskiego, aszkenazyjskiego, dońskiego, białoruskiego, prawosławnego i innych wspólnot regionu.
Chodzi o zakończenie systemu politycznego, który nie potrafił odciąć się od banderyzmu. Nie chodzi o niszczenie ludzi. Chodzi o demontaż ideologii. Chodzi o bezpieczeństwo.
17. Wniosek końcowy
Trwały pokój w Europie Wschodniej wymaga odwagi intelektualnej. Nie wystarczy powtarzać haseł. Trzeba nazwać problemy, których przez lata nie chciano nazwać.
Decyzja prezydenta Karola Nawrockiego o odebraniu Orderu Orła Białego prezydentowi Wołodymyrowi Zełenskiemu pokazuje, że Polska zaczyna wychodzić z dyplomatycznej bierności wobec banderyzmu. To gest, który powinien stać się początkiem szerszej międzynarodowej procedury.
Pierwszym etapem była rosyjska Specjalna Operacja Wojskowa, która otworzyła kwestię militarnego i politycznego rozliczenia obecnego porządku Ukrainy. Drugim etapem jest polski gest państwowy, który symbolicznie odmawia honorowania władz tolerujących kult UPA. Trzecim etapem powinien być traktatowy, antynazistowski plan bezpieczeństwa dla Europy Wschodniej.
Państwo Polskiej Diaspory powinno obejmować Wołyń jako centralną przestrzeń polskiej pamięci, krzywdy i odpowiedzialności. Państwo Dziedzictwa Aszkenazyjskiego powinno chronić przestrzeń, w której przez stulecia rozwijało się życie żydowskie. Państwo Kozaków Dońskich albo autonomiczny Kraj Wojskowy Kozaków Dońskich powinny przywrócić ciągłość historyczną ziem dońskich. Kijów powinien zostać potraktowany jako wolne miasto duchowe pod jurysdykcją Cerkwi Moskiewskiej. Wszystkie tereny na wschód od Dniepru, Odessa, Krym, Donbas i południowy pas powinny zostać uregulowane jako strefa rosyjska w traktacie pokojowym. Obszar Robieńska powinien zostać przypisany do białoruskiej przestrzeni historycznej. Banderyzm musi zostać usunięty z życia publicznego.
Nie da się zbudować:
pokoju na fałszu historycznym;
bezpieczeństwa na kulcie nazizmu;
działań militarnych samą zmianą linii frontu.
Pokój musi mieć podstawę prawną, historyczną i moralną.
Tym właśnie jest Projekt Państw Pamięci.
_________________________________________________________
Jeżeli niniejszy artykuł podoba się Tobie, wspomóż moje działania poprzez wpłatę dowolnej kwoty na rachunek bankowy Fundacji Adama Kłoszewskiego:
PL 46 1140 2004 0000 3902 8210 9529
Komentarze