Odpowiedź z Kancelarii Prezydenta RP

Adam Kłoszewski
16 cze
13 minut(y) czytania

Pytania o Order Orła Białego, Zełenskiego i Wołyń pozostały bez konkretnej odpowiedzi.

Redakcja dziennika internetowego i programu informacyjnego „Adam Kłoszewski” skierowała do Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej pytania prasowe dotyczące reakcji głowy państwa na decyzję Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego o nadaniu ukraińskiej jednostce wojskowej imienia „Bohaterów UPA”. Kancelaria odpowiedziała, że stanowisko Prezydenta RP w sprawie pamięci o ofiarach zbrodni wołyńskiej, ekshumacji i prawdy historycznej „pozostaje niezmienne”. Nie odpowiedziała jednak punkt po punkcie na pytania dotyczące ewentualnego odebrania Wołodymyrowi Zełenskiemu Orderu Orła Białego, kontrasygnaty premiera, rozmów z Ukrainą ani politycznych konsekwencji decyzji Kijowa.

Sprawa ma znaczenie nie tylko historyczne, ale także prawne, państwowe i dyplomatyczne. Dotyczy bowiem trzech zasadniczych płaszczyzn: po pierwsze — pamięci o obywatelach II Rzeczypospolitej zamordowanych przez OUN-UPA; po drugie — obowiązków władz publicznych wobec prasy i opinii publicznej; po trzecie — procedury dotyczącej najwyższego polskiego odznaczenia państwowego, czyli Orderu Orła Białego.

Decyzja Prezydenta Ukrainy wywołała w Polsce jednoznacznie krytyczne reakcje części opinii publicznej, środowisk kresowych oraz przedstawicieli władz państwowych. Problem nie sprowadza się bowiem do akademickiego sporu o interpretację historii. W polskiej pamięci zbiorowej UPA jest kojarzona przede wszystkim z masowymi zbrodniami popełnionymi na ludności polskiej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Państwowe honorowanie tej formacji przez Ukrainę musi zatem rodzić pytania o granice strategicznego partnerstwa, o polską politykę pamięci i o to, czy najwyższe polskie odznaczenie może pozostawać przy osobie, która jako głowa obcego państwa podjęła decyzję odbieraną w Polsce jako akt gloryfikacji UPA.

Pytania prasowe skierowane do Kancelarii Prezydenta RP

Redakcja skierowała do Kancelarii Prezydenta RP następujące pytanie prasowe:

Szanowny Panie Rzeczniku, Szanowni Państwo,

działając jako redaktor naczelny i wydawca dziennika internetowego i programu informacyjnego „Adam Kłoszewski”, zwracam się z uprzejmą prośbą o udzielenie odpowiedzi na pytania prasowe dotyczące reakcji Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na decyzję Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego o nadaniu ukraińskiej jednostce wojskowej imienia „Bohaterów UPA”.

Sprawa ma istotne znaczenie publiczne, ponieważ dotyczy relacji polsko-ukraińskich, pamięci ofiar zbrodni dokonanych przez OUN-UPA na obywatelach polskich oraz ewentualnych konsekwencji politycznych i państwowych wobec Prezydenta Ukrainy, w tym w kontekście Orderu Orła Białego.

Proszę o odpowiedź na następujące pytania:

Czy Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej podtrzymuje ocenę, że decyzja Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego o nadaniu ukraińskiej jednostce wojskowej imienia „Bohaterów UPA” stanowi formę gloryfikacji Ukraińskiej Powstańczej Armii?
Czy w ocenie Prezydenta RP nadanie jednostce wojskowej imienia „Bohaterów UPA” jest wyłącznie elementem ukraińskiej polityki historycznej, czy też aktem politycznym naruszającym pamięć polskich ofiar zbrodni wołyńskiej?
Czy Kancelaria Prezydenta RP posiada analizę, w jaki sposób decyzja władz Ukrainy została lub może zostać wykorzystana przez rosyjską propagandę?
Czy Prezydent RP zamierza wystąpić do władz Ukrainy z oficjalnym żądaniem cofnięcia decyzji o nadaniu jednostce wojskowej imienia „Bohaterów UPA”?
Czy Prezydent RP oczekuje od Prezydenta Ukrainy publicznych przeprosin wobec Narodu Polskiego oraz rodzin ofiar zbrodni dokonanych przez OUN-UPA?
Czy Prezydent RP uważa, że Ukraina — jako państwo kandydujące do Unii Europejskiej — powinna spełnić konkretne warunki w zakresie polityki pamięci, ekshumacji ofiar, edukacji historycznej oraz zaprzestania państwowej gloryfikacji OUN-UPA?
Czy w ocenie Prezydenta RP możliwe jest strategiczne partnerstwo polsko-ukraińskie bez jednoznacznego potępienia przez władze Ukrainy zbrodni dokonanych przez OUN-UPA na obywatelach II Rzeczypospolitej?
Czy Prezydent RP formalnie skierował już do Kapituły Orderu Orła Białego wniosek, propozycję lub punkt porządku obrad dotyczący odebrania Wołodymyrowi Zełenskiemu Orderu Orła Białego?
Czy Kancelaria Prezydenta RP stoi na stanowisku, że dalsze posiadanie przez Prezydenta Ukrainy Orderu Orła Białego jest możliwe do pogodzenia z decyzją o uhonorowaniu „Bohaterów UPA”?
Czy ewentualne postanowienie Prezydenta RP o odebraniu Wołodymyrowi Zełenskiemu Orderu Orła Białego będzie wymagało kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów?
Czy w przypadku odmowy kontrasygnaty przez Prezesa Rady Ministrów Kancelaria Prezydenta RP uznałaby to za polityczną zgodę rządu na pozostawienie najwyższego polskiego odznaczenia państwowego Prezydentowi Ukrainy mimo decyzji o uhonorowaniu „Bohaterów UPA”?
Czy Prezydent RP zamierza podjąć inicjatywę ustawodawczą lub polityczną mającą na celu wzmocnienie ochrony pamięci ofiar zbrodni dokonanych przez OUN-UPA?
Czy Kancelaria Prezydenta RP prowadzi rozmowy z Instytutem Pamięci Narodowej w sprawie przygotowania oficjalnego stanowiska historyczno-prawnego dotyczącego gloryfikacji UPA przez władze Ukrainy?
Czy Prezydent RP zamierza poinformować partnerów europejskich, że problem gloryfikacji UPA przez Ukrainę nie jest jedynie „sporem historycznym”, lecz dotyczy pamięci o obywatelach polskich zamordowanych przez formacje nacjonalistyczne?
Czy Prezydent RP uznaje, że Polska powinna uzależnić dalsze poparcie dla integracji Ukrainy z Unią Europejską od konkretnych działań Kijowa w sprawie Wołynia, ekshumacji ofiar oraz zaprzestania państwowego honorowania UPA?

Uprzejmie proszę o udzielenie odpowiedzi w możliwie najkrótszym terminie, z uwagi na przygotowywany materiał dziennikarski.

Z poważaniem,

Adam Kłoszewski

redaktor naczelny i wydawca

Odpowiedź Kancelarii Prezydenta RP

Na powyższe pytania Kancelaria Prezydenta RP udzieliła następującej odpowiedzi:

Szanowny Panie Redaktorze,

stanowisko Prezydenta RP w kwestiach dotyczących pamięci o ofiarach zbrodni wołyńskiej, konieczności prowadzenia ekshumacji oraz prawdy historycznej pozostaje niezmienne i było wielokrotnie prezentowane publicznie.

Prezydent Karol Nawrocki konsekwentnie podkreśla znaczenie godnego upamiętnienia wszystkich ofiar oraz konieczność prowadzenia dialogu polsko-ukraińskiego opartego na prawdzie historycznej i wzajemnym szacunku.

Jednocześnie informujemy, że Kancelaria Prezydenta RP nie komentuje doniesień medialnych, hipotetycznych scenariuszy ani wewnętrznych procedur dotyczących ewentualnych przyszłych decyzji i działań.

W kwestiach poruszonych w przesłanych pytaniach przedstawiciele Kancelarii Prezydenta RP wielokrotnie zabierali głos publicznie. Odpowiednie stanowiska i wypowiedzi pozostają dostępne m.in. na stronie internetowej prezydent.pl.

Z wyrazami szacunku

BIURO MEDIÓW I LISTÓW PREZYDENTA

Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

Odpowiedź formalna, ale nie punktowa

Odpowiedź Kancelarii Prezydenta RP jest formalna, uprzejma i dyplomatyczna. Nie jest jednak odpowiedzią punktową na 15 szczegółowych pytań redakcji. Kancelaria wskazała, że stanowisko Prezydenta RP w sprawie pamięci o ofiarach zbrodni wołyńskiej, ekshumacji oraz prawdy historycznej „pozostaje niezmienne”. To stwierdzenie ma znaczenie polityczne, ale nie odpowiada na zasadnicze pytania: czy Prezydent RP podtrzymuje ocenę decyzji Zełenskiego jako gloryfikacji UPA, czy oczekuje cofnięcia decyzji, czy zamierza podjąć formalne działania wobec Ukrainy, czy planuje inicjatywę ustawodawczą oraz czy sprawa Orderu Orła Białego została objęta konkretną procedurą.

Najważniejszy fragment odpowiedzi brzmi:

Kancelaria Prezydenta RP nie komentuje doniesień medialnych, hipotetycznych scenariuszy ani wewnętrznych procedur dotyczących ewentualnych przyszłych decyzji i działań.

Tyle że część pytań redakcji nie dotyczyła hipotetycznych scenariuszy, ale stanowiska organu państwa wobec faktu, którym jest decyzja Prezydenta Ukrainy. Również pytanie o to, czy Prezydent RP formalnie skierował sprawę do Kapituły Orderu Orła Białego, nie jest pytaniem o domysł, lecz pytaniem o czynność urzędową lub polityczną.

Powstaje więc pytanie: czy Kancelaria Prezydenta RP rzeczywiście nie może odpowiedzieć, czy raczej nie chce ujawniać szczegółów dotyczących kierunku działań wobec Kijowa i wobec Wołodymyra Zełenskiego?

Prawo prasy do pytania władzy publicznej

Pytania redakcji zostały zadane w trybie dziennikarskim i dotyczyły sprawy o oczywistym znaczeniu publicznym. W tym kontekście należy przypomnieć kilka podstawowych przepisów:

Art. 14 Konstytucji RP stanowi, że Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność prasy i innych środków społecznego przekazu.
Art. 54 ust. 1 Konstytucji RP gwarantuje każdemu wolność wyrażania poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji. Nie jest to wyłącznie wolność mówienia. To także wolność zadawania pytań, zbierania materiałów i informowania opinii publicznej o sprawach, które dotyczą działalności organów państwa.
Art. 61 ust. 1 Konstytucji RP przyznaje obywatelowi prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. Prawo to obejmuje także uzyskiwanie informacji o działalności organów samorządu gospodarczego i zawodowego, a także innych osób oraz jednostek organizacyjnych w zakresie, w jakim wykonują one zadania władzy publicznej lub gospodarują mieniem publicznym.
Prawo prasowe w art. 1 stanowi, że prasa korzysta z wolności wypowiedzi i urzeczywistnia prawo obywateli do rzetelnego informowania, jawności życia publicznego oraz kontroli i krytyki społecznej. Ten przepis jest fundamentalny. Dziennikarz nie jest petentem proszącym urząd o łaskę wypowiedzi. Dziennikarz wykonuje funkcję kontroli społecznej, a organy władzy publicznej powinny tę funkcję respektować.
Art. 2 Prawa prasowego nakłada na organy państwowe obowiązek stwarzania prasie warunków niezbędnych do wykonywania jej funkcji i zadań. Odpowiedź ogólna, odsyłająca do wcześniejszych wypowiedzi publicznych, formalnie może być odpowiedzią, ale niekoniecznie realizuje standard rzetelnego odniesienia się do konkretnych pytań.
Art. 3a Prawa prasowego wskazuje, że w zakresie prawa dostępu prasy do informacji publicznej stosuje się przepisy ustawy o dostępie do informacji publicznej.
Art. 6 ust. 1 Prawa prasowego stanowi, że prasa jest zobowiązana do prawdziwego przedstawiania omawianych zjawisk. Aby jednak prasa mogła rzetelnie przedstawiać zjawiska, musi mieć możliwość zadawania pytań i uzyskiwania konkretnych odpowiedzi od organów publicznych.
Art. 6 ust. 2 Prawa prasowego przewiduje natomiast, że organy państwowe, przedsiębiorstwa państwowe i inne państwowe jednostki organizacyjne są obowiązane do udzielenia odpowiedzi na przekazaną im krytykę prasową bez zbędnej zwłoki, nie później jednak niż w ciągu miesiąca.
Art. 6 ust. 4 Prawa prasowego stanowi jednoznacznie: „Nie wolno utrudniać prasie zbierania materiałów krytycznych ani w inny sposób tłumić krytyki”.

W tym sensie sprawa odpowiedzi Kancelarii Prezydenta RP nie jest tylko problemem politycznym. Jest również problemem standardu komunikacji władzy publicznej z prasą.

Informacja publiczna i odpowiedzialność organów państwa

Ustawa o dostępie do informacji publicznej w art. 1 ust. 1 stanowi, że każda informacja o sprawach publicznych stanowi informację publiczną w rozumieniu ustawy i podlega udostępnieniu na zasadach oraz w trybie określonych w tej ustawie.

Art. 2 ust. 1 tej ustawy przewiduje, że każdemu przysługuje prawo dostępu do informacji publicznej. Art. 2 ust. 2 zakazuje żądania od osoby wykonującej to prawo wykazania interesu prawnego lub faktycznego.
Art. 4 ust. 1 ustawy o dostępie do informacji publicznej obejmuje obowiązkiem udostępniania informacji publicznej organy władzy publicznej. Kancelaria Prezydenta RP jako urząd obsługujący głowę państwa pozostaje w sferze działalności publicznej i w zakresie informacji o działalności Prezydenta RP dotyczy jej standard jawności życia publicznego.
Art. 6 ust. 1 ustawy o dostępie do informacji publicznej wymienia przykładowe kategorie informacji publicznych, w tym informacje o polityce wewnętrznej i zagranicznej, o organach władzy publicznej, zasadach ich funkcjonowania, kompetencjach oraz podejmowanych działaniach.

Nie każde pytanie dziennikarskie jest automatycznie wnioskiem o informację publiczną, a nie każda odpowiedź polityczna musi zawierać ocenę przyszłych działań. Jednak pytania dotyczące tego, czy organ podjął określoną czynność, czy istnieje określona analiza, czy skierowano sprawę do Kapituły Orderu Orła Białego, czy przygotowano projekt postanowienia — mogą mieć charakter pytań o fakty z zakresu działalności organu publicznego.

Dlatego odpowiedź Kancelarii, choć formalnie udzielona, pozostawia istotną lukę informacyjną.

Order Orła Białego — najwyższe polskie odznaczenie

Szczególne znaczenie w tej sprawie ma Order Orła Białego. Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach, Order Orła Białego jest najwyższym orderem Rzeczypospolitej Polskiej. Art. 10 ust. 2 tej samej ustawy stanowi, że Order Orła Białego nadawany jest za znamienite zasługi zarówno cywilne, jak i wojskowe, położone w czasie pokoju lub wojny, dla chwały i pożytku Rzeczypospolitej Polskiej. Nie jest to więc zwykłe wyróżnienie kurtuazyjne. Order Orła Białego jest symbolem najwyższego uznania państwa polskiego. Jeżeli otrzymuje go cudzoziemiec, państwo polskie komunikuje w ten sposób, że dana osoba położyła szczególne zasługi dla Rzeczypospolitej Polskiej albo jej obywateli, bądź że nadanie orderu mieści się w zwyczajach międzynarodowych. Art. 4 ust. 2 ustawy o orderach i odznaczeniach stanowi bowiem, że ordery i odznaczenia mogą być nadawane również cudzoziemcom za zasługi położone dla Rzeczypospolitej Polskiej lub jej obywateli, a także stosownie do zwyczajów międzynarodowych.

W tym kontekście pytanie redakcji było oczywiste:

czy dalsze posiadanie przez Prezydenta Ukrainy Orderu Orła Białego jest do pogodzenia z decyzją o uhonorowaniu „Bohaterów UPA”? Kancelaria Prezydenta RP na to pytanie nie odpowiedziała.

Czy można odebrać Order Orła Białego?

Ustawa o orderach i odznaczeniach przewiduje procedurę pozbawienia orderu.

Art. 36 ust. 1 ustawy stanowi, że Prezydent może podjąć decyzję o pozbawieniu orderów i odznaczeń na wniosek Kapituł Orderów, organów wymienionych w ustawie oraz z własnej inicjatywy po zasięgnięciu opinii wnioskodawcy, a w przypadku pozbawienia orderu — po zasięgnięciu opinii odpowiedniej Kapituły. Przepis wskazuje dwie przesłanki:

nadanie orderu lub odznaczenia nastąpiło w wyniku wprowadzenia w błąd;
odznaczony dopuścił się czynu, wskutek którego stał się niegodny orderu lub odznaczenia.

W sprawie Wołodymyra Zełenskiego kluczowe byłoby więc pytanie, czy decyzja o nadaniu jednostce wojskowej imienia „Bohaterów UPA” może zostać uznana przez polskie władze za czyn, wskutek którego odznaczony stał się niegodny Orderu Orła Białego.

To nie jest pytanie retoryczne. To pytanie wynikające wprost z art. 36 ust. 1 pkt 2 ustawy o orderach i odznaczeniach. Art. 36 ust. 2 przewiduje, że decyzja o pozbawieniu może dotyczyć wszystkich lub tylko niektórych orderów i odznaczeń. Art. 36 ust. 3 stanowi, że postanowienia Prezydenta w sprawie pozbawienia orderu lub odznaczenia są publikowane w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. Gdyby zatem Prezydent RP zdecydował się na odebranie Orderu Orła Białego Prezydentowi Ukrainy, nie byłby to wyłącznie gest polityczny. Byłoby to postanowienie Prezydenta RP, podejmowane w określonym trybie ustawowym, z udziałem Kapituły i z obowiązkiem publikacji.

Rola Kapituły Orderu Orła Białego

Ustawa o orderach i odznaczeniach określa także rolę Kapituły.

Art. 20 ust. 1 ustawy stanowi, że na czele Orderu Orła Białego stoją Kapituły. Zgodnie z art. 20 ust. 2 Kapituła stoi na straży honoru orderu, dla którego została ustanowiona. To sformułowanie jest bardzo ważne. Kapituła nie jest organem dekoracyjnym. Jej ustawową funkcją jest stanie na straży honoru orderu.
Art. 21 ustawy stanowi, że Kapituła ma prawo wyrażania opinii we wszystkich sprawach dotyczących orderu, a w szczególności opiniuje wnioski o nadanie lub pozbawienie orderu, może wystąpić do Prezydenta z inicjatywą nadania orderu lub jego pozbawienia, zapoznaje się z projektami aktów normatywnych dotyczących orderu oraz może występować do organów uprawnionych o podjęcie inicjatywy ustawodawczej w sprawach dotyczących orderu.
Art. 22 ustawy określa, że Kapituła po rozpatrzeniu wniosków o nadanie lub pozbawienie orderu podejmuje uchwały: o pozytywnym zaopiniowaniu wniosku albo stwierdzające, że wniosek nie uzasadnia nadania lub pozbawienia orderu bądź nie może zostać uwzględniony z powodu niezgodności z obowiązującymi przepisami prawa.
Art. 23 ust. 1 ustawy stanowi, że Kapitułę Orderu Orła Białego tworzą Wielki Mistrz Orderu i pięciu członków Kapituły. Art. 23 ust. 2 przesądza, że Prezydent z tytułu wyboru na urząd staje się Kawalerem Orderu Orła Białego, Wielkim Mistrzem Orderu i przewodniczy jego Kapitule.

Z tego wynika, że sprawa ewentualnego pozbawienia Wołodymyra Zełenskiego Orderu Orła Białego nie jest wyłącznie kwestią emocjonalną. Jest to procedura przewidziana przez ustawę.

Jeżeli Kancelaria Prezydenta RP twierdzi, że nie komentuje „wewnętrznych procedur”, to należy postawić pytanie: gdzie przebiega granica między wewnętrzną procedurą, a informacją publiczną o tym, czy najwyższe polskie odznaczenie państwowe może pozostać przy osobie, która podjęła decyzję o uhonorowaniu „Bohaterów UPA”?

Kontrasygnata premiera — problem konstytucyjny

Jedno z pytań redakcji dotyczyło kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów. Art. 144 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że Prezydent Rzeczypospolitej, korzystając ze swoich konstytucyjnych i ustawowych kompetencji, wydaje akty urzędowe. Art. 144 ust. 2 Konstytucji RP przewiduje zasadę, że akty urzędowe Prezydenta wymagają dla swojej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów. Prezes Rady Ministrów przez podpisanie aktu ponosi odpowiedzialność przed Sejmem. Art. 144 ust. 3 Konstytucji RP wymienia katalog prerogatyw, czyli aktów Prezydenta niewymagających kontrasygnaty. Wśród nich znajduje się „nadawanie orderów i odznaczeń”.

Problem polega na tym, że Konstytucja mówi wprost o nadawaniu orderów i odznaczeń, ale nie wymienia literalnie pozbawiania orderów i odznaczeń.

Możliwe są tu co najmniej dwie interpretacje. Pierwsza: skoro pozbawienie orderu jest czynnością odwrotną do nadania orderu, a cała materia orderowa należy do kompetencji Prezydenta, to pozbawienie orderu powinno być traktowane jako element tej samej prerogatywy. Druga: skoro art. 144 ust. 3 Konstytucji zawiera katalog wyjątków od zasady kontrasygnaty, to powinien być interpretowany ściśle. Skoro wymienia nadawanie orderów, ale nie wymienia ich odbierania, to można argumentować, że postanowienie o pozbawieniu orderu wymaga kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów.

Właśnie dlatego pytanie redakcji o kontrasygnatę było zasadne. Nie było pytaniem hipotetycznym w znaczeniu publicystycznym, lecz pytaniem o konstytucyjny mechanizm odpowiedzialności politycznej. Jeżeli pozbawienie Orderu Orła Białego wymagałoby kontrasygnaty, Prezes Rady Ministrów mógłby w praktyce zablokować decyzję Prezydenta. Jeżeli nie wymagałoby kontrasygnaty, decyzja należałaby samodzielnie do Prezydenta RP.

W obu wariantach opinia publiczna ma prawo wiedzieć, jakie stanowisko zajmuje Kancelaria Prezydenta RP.

Prezydent RP jako strażnik Konstytucji i reprezentant państwa

Sprawa ma również szerszy wymiar ustrojowy. Art. 126 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej jest najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej. Art. 126 ust. 2 stanowi, że Prezydent czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium. Art. 133 ust. 1 Konstytucji RP określa kompetencje Prezydenta w zakresie reprezentowania państwa w stosunkach zewnętrznych. Z kolei art. 146 Konstytucji RP wskazuje, że Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną Rzeczypospolitej Polskiej.

To oznacza, że polityka wobec Ukrainy wymaga współdziałania Prezydenta i rządu. Jednak współdziałanie nie może oznaczać milczenia w sprawach fundamentalnych dla polskiej pamięci historycznej. Jeśli państwo polskie ustawowo upamiętnia ofiary ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA, a jednocześnie państwo ukraińskie honoruje „Bohaterów UPA”, to mamy do czynienia nie tylko z dyplomatycznym zgrzytem. Mamy do czynienia z konfliktem pamięci państwowej.

Pamięć o ofiarach OUN-UPA w polskim prawie

W 2025 r. uchwalono ustawę o ustanowieniu 11 lipca Narodowym Dniem Pamięci o Polakach — Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej. Sam tytuł tej ustawy ma znaczenie prawne i symboliczne. Polski ustawodawca nie użył sformułowania neutralnego, takiego jak „tragedia wołyńska” czy „konflikt polsko-ukraiński”. Użył słowa „ludobójstwo” oraz wprost wskazał OUN i UPA. To oznacza, że państwo polskie w akcie ustawowym uznało charakter tych zbrodni oraz obowiązek ich corocznego upamiętniania. W takim kontekście decyzja Prezydenta Ukrainy o nadaniu jednostce wojskowej imienia „Bohaterów UPA” nie może być traktowana jako zwykła sprawa wewnętrzna Ukrainy. Dotyka bowiem pamięci obywateli polskich, których państwo polskie ma obowiązek upamiętniać, chronić przed relatywizacją i bronić w debacie międzynarodowej.

Również ustawa o orderach i odznaczeniach zawiera przepisy, które pokazują, że państwo polskie wiąże system odznaczeniowy z pamięcią o ofiarach zbrodni. Art. 15b tej ustawy, dotyczący Medalu Virtus et Fraternitas, wskazuje na osoby zasłużone w niesieniu pomocy lub pielęgnowaniu pamięci o osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości będących ofiarami zbrodni sowieckich, nazistowskich zbrodni niemieckich, zbrodni z pobudek nacjonalistycznych oraz innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne.

Państwo polskie posiada więc nie tylko moralny, ale również prawny język opisu takich zbrodni. W tym świetle pytania skierowane do Kancelarii Prezydenta RP nie były pytaniami skrajnymi. Były pytaniami wynikającymi z polskiego porządku prawnego i z obowiązku ochrony pamięci ofiar.

Czy Kancelaria Prezydenta unika odpowiedzi?

Odpowiedź Kancelarii można streścić następująco: stanowisko Prezydenta RP w sprawie Wołynia pozostaje niezmienne, dialog z Ukrainą powinien być oparty na prawdzie i szacunku, a Kancelaria nie komentuje przyszłych decyzji ani wewnętrznych procedur. To jednak nie wyjaśnia opinii publicznej, czy:

Prezydent RP uznaje decyzję Zełenskiego za gloryfikację UPA;
Prezydent RP oczekuje cofnięcia tej decyzji;
Prezydent RP oczekuje przeprosin;
Kancelaria posiada analizę dotyczącą wykorzystania tej decyzji przez rosyjską propagandę;
sprawa Orderu Orła Białego została formalnie skierowana do Kapituły;
istnieje projekt postanowienia o pozbawieniu orderu;
Kancelaria uważa, że taka decyzja wymaga kontrasygnaty premiera;
Polska powinna uzależnić poparcie dla integracji Ukrainy z Unią Europejską od kwestii ekshumacji, pamięci i zaprzestania gloryfikacji OUN-UPA.

Brak odpowiedzi na te pytania może być zrozumiały z punktu widzenia ostrożności dyplomatycznej. Nie musi być jednak satysfakcjonujący z punktu widzenia jawności życia publicznego. W państwie demokratycznym organy władzy publicznej mają prawo prowadzić dyplomację ostrożnie. Ale prasa ma prawo pytać, czy ostrożność nie staje się milczeniem tam, gdzie chodzi o pamięć ofiar.

Strategiczne partnerstwo a prawda historyczna

Polska wspiera Ukrainę w obronie przed agresją Federacji Rosyjskiej. To fakt polityczny i strategiczny. Jednak wsparcie dla Ukrainy nie oznacza obowiązku akceptowania każdej decyzji władz ukraińskich, zwłaszcza jeśli decyzja ta dotyka pamięci obywateli polskich zamordowanych przez formacje nacjonalistyczne.

Polska racja stanu nie musi polegać na wyborze między bezpieczeństwem a prawdą historyczną. Przeciwnie — dojrzałe partnerstwo powinno być oparte na prawdzie, nie na przemilczeniu. Jeżeli Ukraina aspiruje do Unii Europejskiej, to pytanie o politykę pamięci nie jest wyłącznie polskim problemem. Unia Europejska deklaruje przywiązanie do godności człowieka, praw człowieka, praw mniejszości, pamięci o ofiarach totalitaryzmów i zbrodni masowych. Państwowa gloryfikacja formacji kojarzonych w Polsce z ludobójstwem na obywatelach II Rzeczypospolitej nie może być sprowadzana do „różnicy narracji”.

Właśnie dlatego redakcja zapytała, czy Polska powinna uzależnić dalsze poparcie dla integracji Ukrainy z Unią Europejską od konkretnych działań Kijowa w sprawie Wołynia, ekshumacji ofiar i zaprzestania państwowego honorowania UPA. Odpowiedzi nie otrzymaliśmy.

Order Orła Białego jako test wiarygodności państwa

Sprawa Orderu Orła Białego staje się testem wiarygodności państwa polskiego. Jeżeli najwyższe polskie odznaczenie może pozostawać przy osobie, która jako głowa państwa uhonorowała „Bohaterów UPA”, to opinia publiczna ma prawo zapytać, jakie są realne granice polskiej polityki pamięci. Jeżeli natomiast Prezydent RP uzna, że doszło do przekroczenia granicy i że Wołodymyr Zełenski stał się niegodny Orderu Orła Białego, powinno to zostać przeprowadzone w trybie ustawowym, z udziałem Kapituły, a następnie — jeżeli decyzja zapadnie — poprzez publikację postanowienia w Monitorze Polskim. Nie chodzi więc o gest emocjonalny. Chodzi o procedurę państwową. Pytania redakcji zmierzały właśnie do ustalenia, czy ta procedura została uruchomiona, jaki ma charakter i czy Prezydent RP zamierza doprowadzić ją do końca.

Konkluzja

Odpowiedź Kancelarii Prezydenta RP potwierdza, że Pałac Prezydencki uznaje sprawę pamięci o ofiarach zbrodni wołyńskiej, ekshumacji i prawdy historycznej za ważną i niezmienną część stanowiska Prezydenta RP. Jednocześnie odpowiedź nie wyjaśnia najważniejszych kwestii politycznych i prawnych. Nie wiemy z niej, czy Prezydent RP uważa decyzję Zełenskiego za akt gloryfikacji UPA. Nie wiemy, czy zażąda od Ukrainy cofnięcia tej decyzji. Nie wiemy, czy oczekuje przeprosin. Nie wiemy, czy istnieje analiza dotycząca rosyjskiej propagandy. Nie wiemy, czy sprawa Orderu Orła Białego została formalnie skierowana do Kapituły. Nie wiemy, czy ewentualne odebranie orderu wymagałoby kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów. Wiadomo natomiast jedno: sprawa nie może zostać zamknięta ogólnym stwierdzeniem o dialogu opartym na prawdzie historycznej. Prawda historyczna wymaga konkretów. Pamięć ofiar wymaga działań. A prasa ma prawo pytać władzę publiczną o jedno i drugie.

Redakcja będzie monitorować sprawę i kierować dalsze pytania do Kancelarii Prezydenta RP, Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Instytutu Pamięci Narodowej oraz Kapituły Orderu Orła Białego.

________________________________________________________

Jeżeli niniejszy artykuł podoba się Tobie, wspomóż moje działania poprzez wpłatę dowolnej kwoty na rachunek bankowy Fundacji Adama Kłoszewskiego:

PL 46 1140 2004 0000 3902 8210 9529