Prezydent obronił honor Rzeczypospolitej
- Adam Kłoszewski
- 20 cze
- 10 minut(y) czytania
Order Orła Białego nie będzie wisieć na piersi poplecznika UPA.
Decyzja Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego o odebraniu Wołodymyrowi Zełenskiemu Orderu Orła Białego jest decyzją historyczną, konieczną i głęboko zgodną z polską racją stanu. Nie jest to decyzja przeciwko Ukrainie. Nie jest to decyzja przeciwko narodowi ukraińskiemu. Nie jest to decyzja przeciwko ofiarom rosyjskiej agresji. Jest to decyzja przeciwko jednemu z najgroźniejszych kłamstw współczesnej Europy: przeciwko próbie przedstawiania banderyzmu jako zwykłego patriotyzmu, a zbrodniarzy OUN-UPA jako „bohaterów”.
Polska może i powinna współpracować z Ukrainą. Polska może i powinna prowadzić dialog z Ukrainą. Polska może i powinna wspierać pokój, bezpieczeństwo i trwały ład w Europie Środkowo-Wschodniej. Ale Polska nigdy nie może współpracować z kultem nazizmu, faszyzmu, komunizmu ani z kultem etnicznej przemocy. Polska może rozmawiać z państwem ukraińskim, ale nie może klękać przed banderyzmem. Może wspierać bezpieczeństwo regionu, ale nie może milczeć, gdy prezydent obcego państwa nadaje jednostce wojskowej imię „Bohaterów UPA”.
Order Orła Białego nie jest zwykłą ozdobą dyplomatyczną. To najwyższy order Rzeczypospolitej Polskiej. To znak ciągłości państwa, honoru narodu, pamięci o poległych i zobowiązania wobec tych, którzy nie mogą już mówić. Nie może być traktowany jak element protokołu dyplomatycznego, którym wolno nagradzać każdego chwilowo użytecznego partnera politycznego. Order Orła Białego nie jest medalem za geopolityczną wygodę. Jest symbolem Rzeczypospolitej. A Rzeczpospolita nie może dekorować ludzi, którzy w przestrzeni publicznej legitymizują formacje odpowiedzialne za ludobójstwo Polaków.
Decyzja Prezydenta była obroną honoru państwa
Ustawa o orderach i odznaczeniach jasno wskazuje, że ordery i odznaczenia są najwyższym wyróżnieniem zasług cywilnych i wojskowych położonych dla chwały i rozwoju Rzeczypospolitej Polskiej. Order Orła Białego, jako najwyższy order państwowy, ma szczególną rangę. Nie jest odznaką kurtuazji. Nie jest prezentem. Nie jest pamiątką z wizyty dyplomatycznej. Jest aktem najwyższego uznania państwa polskiego.
Ta sama ustawa przewiduje również możliwość pozbawienia orderu osoby, która stała się go niegodna. To właśnie w tej kategorii należy rozpatrywać sytuację Wołodymyra Zełenskiego po decyzji o uhonorowaniu w strukturach Sił Operacji Specjalnych Ukrainy tradycji UPA. Jeżeli odznaczony najwyższym polskim orderem głowa obcego państwa podejmuje decyzję, która wprost gloryfikuje formację kojarzoną w Polsce z ludobójstwem na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej, to polski Prezydent nie tylko może, ale powinien zareagować.
Kapituła orderu nie jest dekoracją ustrojową. Jej zadaniem jest stanie na straży honoru orderu. Jeżeli więc Prezydent RP — po konsultacji z Kapitułą — podjął decyzję o odebraniu Orderu Orła Białego, to wypełnił konstytucyjny i moralny obowiązek ochrony symboli państwa. W tej sprawie nie chodziło o emocjonalny gest. Chodziło o elementarną zasadę: najwyższe polskie odznaczenie nie może pozostawać przy osobie, która w sferze publicznej nadaje rangę państwową tradycji UPA.
Decyzję Prezedenta Karola Nawrockiego poprzedziły pytania prasowe zadane Kancelarii Prezydenta przez Adama Kłoszewskiego. Odpowiedź na nie, opisana na łamach naszego dziennika, zawierała istotne deklaracje: stanowisko Prezydenta wobec ofiar zbrodni wołyńskiej pozostaje niezmienne, prawda historyczna i godne upamiętnienie ofiar są obowiązkiem państwa, a dialog polsko-ukraiński powinien opierać się na prawdzie i wzajemnym szacunku. Dzisiejsza decyzja jest praktyczną konsekwencją tych słów. Prawda bez czynu jest tylko frazesem. Pamięć bez reakcji jest tylko dekoracją. Honor państwa wymaga działania.
Art. 13 Konstytucji RP — cywilizacyjna granica polskiego państwa
W centrum tej sprawy stoi art. 13 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis ten zakazuje istnienia partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada albo dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa.
To nie jest martwy przepis. To jest konstytucyjna definicja granicy, której Rzeczpospolita przekroczyć nie może. Polska Konstytucja nie zakazuje tylko historycznego hitleryzmu, faszyzmu włoskiego czy stalinizmu w muzealnej postaci. Zakazuje totalitarnych metod i praktyk. Zakazuje ideologii, które usprawiedliwiają przemoc narodowościową, kult etnicznej czystki i politykę eliminacji całych wspólnot.
Banderowski nacjonalizm, rozumiany jako kult OUN-UPA, gloryfikacja przemocy etnicznej, relatywizowanie zbrodni wołyńskiej oraz przedstawianie sprawców ludobójstwa jako bohaterów narodowych, mieści się w tym konstytucyjnym polu ostrzegawczym. Nie chodzi tu o nienawiść wobec Ukraińców. Przeciwnie — właśnie dlatego trzeba jasno odróżnić naród ukraiński od ideologii banderowskiej. Tak jak nie wolno utożsamiać Niemców z nazizmem, Rosjan z bolszewizmem, Włochów z faszyzmem, tak nie wolno utożsamiać Ukraińców z banderyzmem. Ale właśnie dlatego nie wolno również udawać, że banderyzm jest niewinnym składnikiem ukraińskiej tożsamości.
Polskość wyrasta z walki przeciwko totalitaryzmom. Przeciwko zaborczemu imperializmowi. Przeciwko niemieckiemu nazizmowi. Przeciwko sowieckiemu komunizmowi. Przeciwko faszyzmowi. Przeciwko każdej ideologii, która uznaje człowieka za przeszkodę na drodze do politycznego mitu. W tym sensie antybanderyzm nie jest wyborem partyjnym. Jest elementem polskiej pamięci historycznej i konstytucyjnej tożsamości państwa.
Jeżeli państwo polskie akceptowałoby kult OUN-UPA tylko dlatego, że jego nosicielem jest aktualny partner polityczny, to zdradziłoby własną Konstytucję. Zdradziłoby własną pamięć. Zdradziłoby ofiary, które zginęły nie za geopolitykę, lecz dlatego, że były Polakami, Żydami, Ormianami, Czechami, Ukraińcami sprzeciwiającymi się nacjonalistycznemu terrorowi albo po prostu ludźmi niewygodnymi dla ideologii etnicznej przemocy.
Współpraca z Ukrainą — tak. Współpraca z banderyzmem — nigdy
Reakcje ukraińskich przedstawicieli, w tym zapowiedzi zwrotu polskich odznaczeń, trzeba odczytać jako poważny sygnał polityczny, ale nie jako argument przeciwko decyzji Prezydenta RP. Jeżeli szef ukraińskiego wywiadu Kyryło Budanow albo ambasador Ukrainy w Polsce Wasyl Bodnar uznają, że odebranie Orderu Orła Białego Wołodymyrowi Zełenskiemu zaszkodzi relacjom polsko-ukraińskim, należy odpowiedzieć spokojnie: relacje polsko-ukraińskie najbardziej niszczy nie polska pamięć, lecz ukraińska gloryfikacja UPA.
Polska pomoc dla Ukrainy po rosyjskiej inwazji jest faktem. Polacy otwierali domy, organizowali transport, przyjmowali uchodźców, przekazywali pomoc humanitarną, polityczną i wojskową. Ale solidarność nie oznacza amnezji. Gościnność nie oznacza kapitulacji pamięci. Sojusz nie oznacza zgody na deptanie grobów.
Zdanie, że „na naszych sporach zawsze zyskuje Moskwa”, bywa prawdziwe tylko wtedy, gdy spór jest sztuczny. Spór o ludobójstwo wołyńskie nie jest sztuczny. Spór o kult UPA nie jest sztuczny. Spór o prawo do ekshumacji, grobów, imion i pamięci nie jest rosyjską narracją. Jest polskim obowiązkiem. Rosyjska propaganda może wykorzystywać każdy konflikt, ale to nie znaczy, że Polska ma milczeć o prawdzie. Gdybyśmy przyjęli taką logikę, każdy polski protest przeciwko kłamstwu historycznemu można byłoby szantażować słowem „Moskwa”.
Nie. Moskwa nie może być wymówką dla banderyzmu. Rosja nie może służyć jako alibi dla UPA. Wojna nie może zawieszać moralności. Agresja rosyjska przeciwko Ukrainie nie unieważnia zbrodni OUN-UPA przeciwko Polakom. Jedno zło nie rehabilituje drugiego.
Polska polityka wobec Ukrainy powinna opierać się na jasnej formule: współpraca państwowa — tak; wspólne bezpieczeństwo — tak; pomoc ofiarom wojny — tak; dialog — tak; ekshumacje — natychmiast; godne pochówki — natychmiast; koniec kultu UPA — bez negocjacji.
Prawo karne i prawo międzynarodowe nie pozwalają relatywizować zbrodni
Polskie prawo karne zna pojęcie zbrodni przeciwko grupom narodowym, etnicznym, rasowym, politycznym, religijnym i światopoglądowym. Art. 118 k.k. penalizuje zachowania o charakterze ludobójczym, w tym zabójstwa i ciężkie zamachy na życie lub zdrowie osób należących do określonych grup. Art. 126a k.k. penalizuje publiczne nawoływanie do popełnienia najcięższych zbrodni oraz ich publiczne pochwalanie. Art. 256 k.k. penalizuje propagowanie totalitarnych systemów i ideologii oraz nawoływanie do nienawiści na tle narodowościowym, etnicznym, rasowym czy religijnym. Art. 257 k.k. chroni ludzi przed publicznym znieważaniem ze względu na przynależność narodową, etniczną, rasową lub wyznaniową.
Te przepisy nie są po to, aby ozdabiać kodeks. Są po to, aby państwo polskie miało narzędzia do reagowania na ideologie, które zaczynają od symboli, a kończą na masowych grobach. Kult sprawców nigdy nie jest niewinny. Gloryfikacja organizacji odpowiedzialnych za czystki etniczne nie jest folklorem. Jest politycznym komunikatem.
Również prawo międzynarodowe nie pozwala udawać, że problem nie istnieje. Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa nie tylko potępia ludobójstwo, ale tworzy obowiązek zapobiegania i karania. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych chroni wolność słowa, ale jednocześnie nakazuje zakazywać propagandy wojennej oraz nawoływania do nienawiści narodowej, rasowej lub religijnej, jeżeli stanowi ono podżeganie do dyskryminacji, wrogości lub przemocy.
Dlatego polska reakcja na kult UPA nie jest „antyukraińska”. Jest antytotalitarna. Jest konstytucyjna. Jest zgodna z duchem prawa międzynarodowego. Jest zgodna z pamięcią ofiar. I jest zgodna z elementarnym poczuciem sprawiedliwości.
Watykan, unici i problem religijnego zaplecza banderyzmu
Szczególnie trudnym, ale koniecznym tematem jest rola części środowisk religijnych w utrwalaniu pamięci banderowskiej. Należy tu zachować precyzję: nie wolno obciążać odpowiedzialnością zbiorową wszystkich wiernych Kościoła greckokatolickiego, wszystkich unitów ani wszystkich Ukraińców. Odpowiedzialność zawsze musi dotyczyć konkretnych czynów, konkretnych instytucji, konkretnych wypowiedzi, konkretnych form wsparcia i konkretnych struktur publicznie legitymizujących kult OUN-UPA.
Ale nie wolno również uciekać od faktu, że w pewnych środowiskach greckokatolickich i unickich banderyzm znalazł nie tylko polityczne, ale również religijno-symboliczne zaplecze. Jeżeli duchowni, instytucje, stowarzyszenia lub organizacje kościelne uczestniczą w gloryfikacji OUN-UPA, relatywizują ludobójstwo wołyńskie, przedstawiają sprawców jako bohaterów albo milczą wobec kultu etnicznej przemocy, państwo polskie ma prawo i obowiązek reagować.
Krytyka polityki Watykanu w tej sprawie jest uzasadniona. Stolica Apostolska, która potrafi zabierać głos w sprawach pokoju, pojednania i godności człowieka, nie może traktować kultu banderyzmu jako lokalnego sporu historycznego. Nie można budować pojednania na zapomnieniu ofiar. Nie można budować ekumenizmu na przemilczeniu ludobójstwa. Nie można mówić o miłosierdziu, jednocześnie nie domagając się prawdy, ekshumacji, grobów i potępienia sprawców.
Państwo polskie powinno zrewidować swoją politykę wobec Watykanu i wszystkich związków wyznaniowych w jednym zasadniczym zakresie: żadna instytucja religijna działająca w Polsce nie może korzystać z przywilejów majątkowych, podatkowych lub publicznych, jeżeli materialnie wspiera kult ideologii totalitarnej, ludobójczej albo etnicznie nienawistnej.
Taka regulacja musi być neutralna wyznaniowo. Nie może być skierowana przeciwko konkretnej religii. Nie może karać za wiarę. Nie może dyskryminować wiernych. Musi dotyczyć wyłącznie obiektywnie stwierdzonych działań: finansowania, organizowania, promowania lub publicznego usprawiedliwiania kultu formacji odpowiedzialnych za zbrodnie ludobójcze albo czystki etniczne.
Konstytucja RP w art. 25 gwarantuje równouprawnienie kościołów i innych związków wyznaniowych. Art. 53 gwarantuje wolność sumienia i religii. Ale wolność religijna nie jest prawem do wspierania kultu ludobójstwa. Równouprawnienie związków wyznaniowych nie oznacza immunitetu od odpowiedzialności za wspieranie ideologii totalitarnych. Art. 84 Konstytucji stanowi, że każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. Art. 217 Konstytucji wymaga, aby nakładanie podatków i innych danin publicznych następowało w drodze ustawy. To oznacza, że państwo może — i powinno — ustawowo uregulować system odpowiedzialności finansowej instytucji, które korzystają z przywilejów publicznych, a jednocześnie wspierają kult totalitaryzmu lub ludobójstwa.
Proponowany kierunek zmian powinien być następujący: powołanie funduszu pomocy ofiarom banderyzmu i ich rodzinom, finansowanego m.in. z dodatkowego opodatkowania albo utraty ulg podatkowych przez te osoby prawne, związki wyznaniowe, fundacje, stowarzyszenia i instytucje, które prawomocnie uznano za wspierające kult OUN-UPA lub innych formacji odpowiedzialnych za zbrodnie na ludności cywilnej.
Środki z takiego funduszu powinny być przeznaczone na ekshumacje, identyfikację ofiar, badania archiwalne, pomoc rodzinom, renowację cmentarzy, budowę pomników, edukację historyczną, stypendia badawcze oraz wsparcie dla wszystkich ofiar banderyzmu — niezależnie od obywatelstwa, narodowości czy wyznania. Ofiarą banderyzmu mógł być Polak, Żyd, Ormianin, Czech, Rosjanin, Ukrainiec sprzeciwiający się terrorowi, osoba duchowna albo świecka. Pamięć nie może być etniczną własnością. Pamięć jest prawem ofiary.
Pomnik w Ługańsku jako znak antybanderowskiej pamięci
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera pomnik ofiar OUN-UPA w Ługańsku. Można go odczytywać jako znak, że pamięć o ofiarach banderyzmu nie jest wyłącznie polską sprawą i nie jest żadnym „wymysłem propagandy”. To pamięć obecna również na wschodzie dawnej Ukrainy, w przestrzeni Donbasu, wśród ludzi, którzy banderyzm postrzegali i postrzegają jako ideologię przemocy, nienawiści i etnicznego fanatyzmu.
Dla Polaków taki gest pamięci ma znaczenie szczególne. Donbas, rozumiany jako przestrzeń pamięci antybanderowskiej, antynazistowskiej i antytotalitarnej, może być bliski polskim sercom właśnie dlatego, że odrzuca kult OUN-UPA. Nie oznacza to automatycznej zgody na jakąkolwiek agresję, aneksję, przemoc lub imperialną politykę. Polska powinna zachować pełną niezależność oceny prawnej współczesnych konfliktów. Ale jednocześnie nie wolno oddawać pamięci o ofiarach banderyzmu żadnej propagandzie — ani rosyjskiej, ani ukraińskiej, ani zachodniej. Ta pamięć należy do ofiar.
Jeżeli w Ługańsku powstał pomnik ofiar banderowców, to należy powiedzieć jasno: każdy pomnik ofiar OUN-UPA jest bliższy polskiej racji stanu niż pomnik sprawców OUN-UPA. Każda tablica poświęcona zamordowanym jest bliższa polskości niż każdy sztandar z nazwiskami zbrodniarzy. Każda modlitwa za ofiary jest bliższa Ewangelii niż każde religijne usprawiedliwienie oprawców.
„Państwa Pamięci” — idea, która zasługuje na poważne potraktowanie
W opublikowanym na łamach naszego dziennika tekście o projekcie „Państw Pamięci” pojawia się idea, która powinna stać się osią nowej polskiej polityki historycznej: ofiary mają prawo do grobu, imienia, ekshumacji, pamięci i ochrony miejsca spoczynku. Państwo, które nie potrafi zapewnić tego minimum, rezygnuje z własnej godności.
Niezależnie od szczegółowych rozwiązań ustrojowych czy politycznych, sam rdzeń tej idei jest słuszny: pamięć o ofiarach totalitaryzmów, czystek etnicznych i ludobójstw powinna być zorganizowana w prawie publicznym, a nie pozostawiona doraźnym negocjacjom dyplomatycznym. Nie może być tak, że rodziny ofiar przez dziesięciolecia czekają na łaskę władz, zgodę lokalnego urzędnika, gest obcego państwa albo chwilową koniunkturę polityczną.
Projekt „Państw Pamięci” trafnie wskazuje, że banderyzm nie jest tożsamy z ukraińskością. To bardzo ważne rozróżnienie. Potępiając banderyzm, nie atakujemy narodu ukraińskiego. Przeciwnie — bronimy także tych Ukraińców, którzy byli ofiarami nacjonalistycznego terroru, którzy sprzeciwiali się OUN-UPA, którzy nie chcieli budować własnej tożsamości na kulcie krwi i przemocy.
Polska polityka pamięci powinna domagać się: pełnej zgody na ekshumacje, prawa do badań archiwalnych, ochrony cmentarzy, ochrony kościołów, cerkwi, synagog i miejsc pamięci, w których spoczywają ofiary, oraz jednoznacznego odrzucenia publicznego kultu sprawców. Nie ma pojednania bez grobów. Nie ma dialogu bez prawdy. Nie ma wspólnej przyszłości bez nazwania zbrodni zbrodnią.
Dyplomacja nie może być ważniejsza od ofiar
W polskiej debacie publicznej zbyt często pojawia się argument, że „teraz nie jest dobry moment”. Nie jest dobry moment na rozmowę o Wołyniu, bo trwa wojna. Nie jest dobry moment na ekshumacje, bo sytuacja polityczna jest napięta. Nie jest dobry moment na krytykę UPA, bo Ukraina potrzebuje wsparcia. Nie jest dobry moment na prawdę, bo trzeba myśleć strategicznie.
To fałszywa logika. Dla ofiar nigdy nie było dobrego momentu. Dla rodzin pomordowanych każdy rok zwłoki jest kolejnym rokiem upokorzenia. Dla państwa polskiego każdy akt milczenia jest kolejną rysą na honorze. Dyplomacja jest ważna, ale nie jest ważniejsza od grobów. Sojusze są ważne, ale nie są ważniejsze od prawdy. Bezpieczeństwo jest ważne, ale nie może być budowane na kłamstwie historycznym.
Decyzja Prezydenta Karola Nawrockiego przywraca właściwą hierarchię. Najpierw honor Rzeczypospolitej. Najpierw pamięć ofiar. Najpierw Konstytucja. Najpierw prawda. Dopiero potem kalkulacje dyplomatyczne.
Nie oznacza to zerwania z Ukrainą. Oznacza to koniec polskiej słabości. Oznacza to powiedzenie: jesteśmy gotowi do współpracy, ale nie za cenę pamięci. Jesteśmy gotowi do pomocy, ale nie za cenę milczenia. Jesteśmy gotowi do dialogu, ale nie będziemy udawać, że OUN-UPA była formacją godną państwowego kultu.
Polska nie może być państwem bez pamięci
Naród bez pamięci staje się narodem podatnym na szantaż. Państwo bez pamięci staje się państwem bez kręgosłupa. Dlatego decyzja Prezydenta RP ma znaczenie większe niż jeden order i jedna osoba. To sygnał, że Polska nie będzie dłużej przyjmowała roli państwa, które pomaga, płaci, wspiera, przyjmuje miliony uchodźców, a w zamian ma milczeć, gdy ktoś pluje na pamięć jej ofiar.
Nie można budować dobrych stosunków z Ukrainą na fundamencie banderyzmu. Można je budować na prawdzie, solidarności, ekshumacjach, edukacji i wspólnym potępieniu totalitaryzmów. Ukraina, która odrzuci banderyzm, może być dla Polski partnerem. Ukraina, która będzie czcić OUN-UPA, będzie stale ranić polską pamięć i niszczyć zaufanie.
Dlatego formuła powinna być jasna i powtarzana bez lęku:
Współpraca z Ukrainą — tak.
Dobre stosunki z Ukrainą — tak.
Pomoc ofiarom wojny — tak.
Wspólne bezpieczeństwo — tak.
Dialog — tak.
Ekshumacje — natychmiast.
Pamięć ofiar — bezwarunkowo.
Kult UPA — nigdy!
Banderowcy — nigdy!
Komuniści, faszyści, naziści i ideologowie etnicznej przemocy — nigdy!
Order Orła Białego wraca tam, gdzie jego miejsce: do sfery polskiego honoru. Nie może pozostawać na piersi człowieka, który legitymizuje „Bohaterów UPA”. Prezydent Karol Nawrocki zrobił to, co powinien zrobić każdy strażnik Rzeczypospolitej: postawił granicę.
A Polska, jeżeli chce pozostać Polską, musi tej granicy bronić.
_________________________________________________________
Jeżeli niniejszy artykuł podoba się Tobie, wspomóż moje działania poprzez wpłatę dowolnej kwoty na rachunek bankowy Fundacji Adama Kłoszewskiego:
PL 46 1140 2004 0000 3902 8210 9529
Komentarze